ISBN: Ostalo
Godina izdanja: 2007
Autor: Domaći
Oblast: Istorija umetnosti
Jezik: Srpski

Foča : Pravoslavni bogoslovski fakultet `Sveti Vasilije Ostroški` 2007 421 strana + 136 strana s tablama : ilustrovano ; 3. dopunjeno izdanje


odlična očuvanost

zpk

1. Opšti rezime knjige

„Crkvena umetnost“ Pribislava Simića predstavlja pregled razvoja hrišćanske, a naročito pravoslavne crkvene umetnosti, sa težištem na arhitekturi i živopisu.

Osnovna ideja knjige jeste da crkvena umetnost nije samo dekoracija sakralnog prostora. Crkva, njen arhitektonski oblik, freske, ikone i liturgijski predmeti čine jedinstvenu celinu čiji je cilj da vizuelno izrazi hrišćansko bogoslovlje.

Zato se razvoj crkvene umetnosti ne može razumeti samo kao smenjivanje stilova. Promene u arhitekturi i slikarstvu povezane su sa:

razvojem hrišćanskog bogosluženja;

promenama u teologiji;

istorijskim prilikama;

političkom moći;

razvojem monaštva;

ktitorstvom vladara i vlastelina;

odnosima između Vizantije i susednih zemalja;

razvojem srpske države i Crkve.

Posebno mesto zauzima srpska srednjovekovna umetnost, koja se razvija pod snažnim vizantijskim uticajem, ali stvara sopstvene arhitektonske i slikarske izraze.

Knjiga prati razvoj od ranog hrišćanstva i katakombi, preko vizantijske umetnosti, do velikih srpskih srednjovekovnih škola, a zatim prati razvoj umetnosti pod Osmanlijama, pojavu baroka i kasnije stilove.

2. Ključni pojmovi crkvene umetnosti

Crkvena umetnost

Umetnost nastala u okviru Crkve i namenjena bogosluženju, verskom životu i izražavanju hrišćanskog učenja.

Sakralna arhitektura

Graditeljstvo namenjeno bogosluženju i drugim svetim funkcijama.

Hram

Sakralna građevina namenjena bogosluženju.

Naos

Glavni prostor crkve u kojem se okupljaju vernici.

Narteks

Prednji deo crkve, odnosno prostor između ulaza i naosa.

Oltar

Najsvetiji deo hrama, namenjen prvenstveno sveštenosluženju.

Apsida

Polukružni ili poligonalni završetak crkve, najčešće na istočnoj strani; u oltarskom prostoru obično se nalazi glavna apsida.

Proskomidija

Prostor uz oltarski deo u kojem se pripremaju hleb i vino za Evharistiju.

Đakonikon

Prostor uz oltar koji služi za pripremu i čuvanje liturgijskih predmeta.

Kupola

Zaobljeni završetak građevine, veoma karakterističan za vizantijsku i pravoslavnu arhitekturu.

Tambur

Valjkasta ili mnogougaona osnova na kojoj počiva kupola.

Transept

Poprečni deo crkve koji zajedno sa uzdužnim brodom može da formira oblik krsta.

Bazilika

Crkva izduženog pravougaonog plana, obično sa više brodova i apsidom.

Krstoobrazna crkva

Crkva čiji tlocrt ima oblik krsta.

Živopis

Slikarska dekoracija unutrašnjosti crkve, prvenstveno freskama.

Freska

Slikarska tehnika u kojoj se pigment nanosi na svež malter.

Ikona

Osvećena sakralna slika Hrista, Bogorodice, svetitelja ili svetog događaja.

Ikonostas

Pregrada koja odvaja oltarski prostor od naosa i nosi ikone.

Ikonografija

Sistem tema, likova, simbola i načina njihovog prikazivanja u hrišćanskoj umetnosti.

Deisis

Kompozicija u kojoj se Hristu kao Svedržitelju obraćaju Bogorodica i Sveti Jovan Krstitelj.

Pantokrator

Hristos Svedržitelj, jedna od najvažnijih predstava u pravoslavnoj crkvenoj umetnosti.

Bogorodica

Jedna od centralnih ličnosti hrišćanske ikonografije, naročito pravoslavne.

Hristološki ciklus

Skup scena iz Hristovog života.

Ciklus Velikih praznika

Prikazi glavnih događaja iz života Hrista i Bogorodice.

Strašni sud

Velika eshatološka kompozicija koja prikazuje Hristov sud nad čovečanstvom.

ktitor

Osoba koja finansira, podiže ili obnavlja crkvu ili manastir.

Zograf

Slikar koji izrađuje crkveni živopis.

Monah

Član monaške zajednice koji život posvećuje molitvi, podvigu i služenju Bogu.

Zadužbina

Crkva, manastir ili drugi objekat podignut kao zavet i trajni spomen ktitora.

3. Razvoj crkvene arhitekture po epohama

I. Rana hrišćanska umetnost

Prvi hrišćani nisu odmah razvili potpuno poseban arhitektonski tip crkve.

U početku se bogosluženje odvijalo u:

privatnim kućama;

manjim zajednicama;

katakombama;

drugim prostorima.

Posle legalizacije hrišćanstva u Rimskom carstvu dolazi do velikog razvoja crkvenog graditeljstva.

Posebno važna postaje bazilika.

4. Bazilikalni stil

Bazilika je jedna od najvažnijih ranih formi hrišćanske arhitekture.

Tipično ima:

uzdužni pravougaoni plan;

centralni brod;

bočne brodove;

apsidu;

jasno organizovan prostor.

Prednost bazilike bila je u tome što omogućava okupljanje velikog broja vernika.

Ključna karakteristika:

uzdužni prostor + apsida + naglašena procesijska osa.

Bazilikalni oblik naročito je važan u ranom hrišćanstvu i kasnije nastavlja da utiče na razvoj crkvene arhitekture.

5. Vizantijska arhitektura

Sa razvojem Vizantije nastaje specifična arhitektonska tradicija.

Najznačajnija promena jeste naglašavanje:

centralnog prostora + kupole.

Najpoznatiji model je crkva sa kupolom nad centralnim prostorom, naročito razvijen tip koji se povezuje sa Justinijanovom epohom.

Kupola dobija snažnu simboličku vrednost.

Ona predstavlja nebeski prostor i doprinosi utisku da se liturgijski prostor povezuje sa nebeskom stvarnošću.

6. Srpska srednjovekovna arhitektura

Srpska arhitektura razvija se u stalnom odnosu prema Vizantiji, ali i prema zapadnim, naročito romaničkim uticajima.

Razvoj se može pojednostavljeno pratiti kroz nekoliko velikih stilskih grupa:

Raška škola → srpsko-vizantijski stil → Moravska škola.

7. Raška škola

Raška arhitektura naročito se razvija tokom XII i XIII veka.

Karakteristična je kombinacija vizantijskog unutrašnjeg prostora i zapadnih, naročito romaničkih, spoljašnjih elemenata.

Zbog toga se često govori o svojevrsnoj sintezi:

Vizantija + romanika → Raška škola.

Najvažniji spomenici:

Studenica

Žiča

Mileševa

Sopoćani

8. Studenica

Manastir Studenica jedan je od temelja srpske srednjovekovne umetnosti.

Zadužbina je Stefana Nemanje.

Arhitektura pokazuje snažan uticaj romanike, naročito u spoljašnjoj obradi, dok unutrašnja organizacija pripada pravoslavnoj tradiciji.

Studenica je posebno značajna i zbog izuzetno vrednog živopisa.

9. Žiča

Žiča je povezana sa Stefanom Prvovenčanim i Svetim Savom.

Njena posebna važnost nije samo umetnička.

Žiča je bila jedan od najvažnijih centara srpske srednjovekovne Crkve.

Zato predstavlja spoj:

arhitekture + crkvene organizacije + državnosti + dinastičkog identiteta.

10. Mileševa

Mileševa je jedna od najpoznatijih srpskih srednjovekovnih zadužbina.

Posebno je čuvena po živopisu, a među najpoznatijim predstavama je Beli anđeo.

Mileševsko slikarstvo pokazuje visok nivo monumentalnosti i klasične harmonije.

11. Sopoćani

Sopoćani predstavljaju vrhunac srpskog srednjovekovnog monumentalnog slikarstva.

Zadužbina su kralja Uroša I.

Njihov živopis odlikuju:

monumentalnost;

mirnoća;

sklad;

idealizovani likovi;

snažan klasični karakter.

Sopoćansko slikarstvo zauzima izuzetno mesto u istoriji evropske srednjovekovne umetnosti.

12. Srpsko-vizantijski stil

Tokom XIV veka srpska arhitektura sve snažnije razvija neposredan vizantijski karakter.

Javljaju se:

složeniji planovi;

kupole;

razvijenija spoljašnja dekoracija;

bogatiji slikarski programi.

Najvažniji spomenici uključuju:

Gračanicu

Bogorodicu Ljevišku

Dečane

Pećku patrijaršiju

13. Gračanica

Gračanica predstavlja jedan od vrhunaca srpsko-vizantijske arhitekture.

Karakterišu je:

složen centralni plan;

više kupola;

vertikalno usmerenje;

sklad proporcija.

Često se navodi kao jedan od najčistijih primera razvijenog srpsko-vizantijskog graditeljstva.

14. Visoki Dečani

Dečani predstavljaju izuzetno zanimljivu sintezu.

U njima se spajaju:

vizantijski unutrašnji koncept;

romanička/gotička spoljašnja obrada;

monumentalna skulpturalna dekoracija.

Zato Dečani pokazuju da srednjovekovna srpska umetnost nije bila izolovana, već deo šireg evropskog umetničkog prostora.

15. Moravska škola

Moravska škola razvija se krajem XIV i tokom prve polovine XV veka.

Karakteristični su:

bogata dekoracija;

rozete;

reljef;

geometrijski ornamenti;

složeni planovi;

izrazita spoljašnja dekorativnost.

Najpoznatiji primeri:

Lazarica

Ravanica

Ljubostinja

Kalenić

Manasija

Moravska arhitektura predstavlja jednu od najprepoznatljivijih faza srpske srednjovekovne umetnosti.

16. Crkvena umetnost pod Osmanlijama

Posle osmanskog osvajanja srpskih zemalja dolazi do velikih promena.

Gradnja monumentalnih zadužbina postaje mnogo teža.

Ipak, crkvena umetnost ne nestaje.

Ona opstaje kroz:

obnavljanje starih manastira;

manje crkve;

živopis;

prepisivačku delatnost;

ikonopis;

monaške centre.

Crkva tako postaje važan čuvar kulturnog i istorijskog kontinuiteta.

17. Fruškogorski manastiri

Posle velikih istorijskih promena značajan centar srpske duhovnosti postaje Fruška gora.

Tamo nastaje i obnavlja se veliki broj manastira.

Najpoznatiji su:

Krušedol;

Hopovo;

Novo Hopovo;

Velika Remeta;

Mala Remeta;

Šišatovac;

Beočin;

Jazak;

Vrdnik.

Fruškogorski manastiri posebno dobijaju na značaju u periodu kada se srpski kulturni život razvija severno od Save i Dunava.

18. Barok

Barok donosi snažniji uticaj srednjoevropske umetnosti.

U srpskoj sredini naročito se razvija tokom XVIII veka.

Odlike:

pokretljivost;

raskoš;

naglašena dekoracija;

dramatičnost;

bogatija ornamentika;

uticaji srednjoevropskog graditeljstva.

Barok posebno utiče na:

arhitekturu;

ikonostas;

ikonopis;

crkveni nameštaj;

dekorativnu umetnost.

19. Klasicizam i romantizam

Kasniji razvoj donosi nove evropske stilove.

Klasicizam

Naglašava:

red;

simetriju;

proporciju;

antičke uzore.

Romantizam

Naglašava:

istoriju;

nacionalnu tradiciju;

srednji vek;

emocionalnost;

nacionalni identitet.

U srpskoj umetnosti XIX veka posebno je važna težnja da se obnova nacionalne kulture poveže sa srednjovekovnim nasleđem.

20. Razvoj živopisa

Razvoj živopisa može se pratiti kroz nekoliko velikih etapa.
Rano hrišćanstvo

Koriste se simboličke predstave:

riba;

sidro;

pastir;

vinova loza;

Hristos;

apostoli.

Kasnije se razvijaju složeniji narativni ciklusi.

Vizantijski živopis

Vizantija razvija veoma složen sistem organizacije prostora.

Tipično:

kupola → Hristos Pantokrator

oltarska apsida → Bogorodica

viši delovi zidova → veliki praznici

niže zone → svetitelji

To nije potpuno isti raspored u svakom hramu, ali predstavlja osnovni princip.

21. Ikonografski program

Ikonografija nije nasumično raspoređivanje slika.

Prostor hrama ima teološku strukturu.

Najvažnije teme:

Hristos Pantokrator

Hristos kao Svedržitelj, često u kupoli.

Bogorodica

Posebno važna u oltarskoj zoni.

Veliki praznici

Rođenje Hristovo, Krštenje, Preobraženje, Vaskrsenje i druge ključne scene.

Stradanja Hristova

Prikazuju događaje vezane za Hristovo stradanje.

Apostoli

Predstavljaju širenje hrišćanske vere.

Proroci

Svedoče o starozavetnim najavama Hristovog dolaska.

Svetitelji

Predstavljaju Crkvu kao zajednicu svetih.

Strašni sud

Prikazuje eshatološki završetak istorije.

22. Razvoj srpskog živopisa

Srpsko srednjovekovno slikarstvo prolazi kroz više faza.

XIII vek

Karakteristični su:

monumentalnost;

jasne kompozicije;

snažan kolorit;

klasična harmonija.

Mileševa i Sopoćani predstavljaju vrhunske primere.

XIV vek

Dolazi do složenijih kompozicija i bogatijih ikonografskih programa.

Posebno se razvija monumentalni stil povezan sa umetnošću Paleologa.

Moravska epoha

Slikarstvo postaje dekorativnije i često izražava profinjeniji kolorit i ornamentiku.

23. Važni umetnici i zografi

Srednjovekovni crkveni umetnici često nisu ostavljali potpis, pa je veliki broj zografa poznat samo po imenima koja su sačuvana u natpisima ili po karakteristikama njihovog stila.

Mihailo i Evtihije

Dvojica najpoznatijih slikara srpskog XIV veka.

Povezuju se sa najvišim dometima paleološke umetnosti na prostoru Srbije.

Radili su u više važnih hramova, uključujući Bogorodicu Ljevišku.

Zograf Jovan

Jedan od poznatih slikara srpskog srednjovekovnog perioda.

Georgije Mitrofanović

Važan umetnik kasnijeg perioda, naročito poznat po ikonopisu i živopisu.

Longin

Jedan od najznačajnijih srpskih zografa XVI veka.

Poznat po ikonama i freskama.

Uroš Predić

Predstavnik kasnijeg srpskog slikarstva; značajan za odnos između akademskog slikarstva i crkvene umetnosti.

24. Ktitorstvo

Jedna od najvažnijih tema srpske crkvene umetnosti jeste ktitorstvo.

Ktitor nije samo „donator“.

Podizanje crkve ili manastira bilo je povezano sa:

verom;

zavetom;

dinastičkim identitetom;

sećanjem na pretke;

legitimacijom vlasti;

brigom za spasenje duše.

Najvažniji ktitori:

Stefan Nemanja

Studenica.

Stefan Prvovenčani

Žiča, zajedno sa Svetim Savom kao ključnom ličnošću njenog nastanka i razvoja.

Kralj Vladislav

Mileševa.

Kralj Uroš I

Sopoćani.

Kralj Milutin

Veliki broj zadužbina, među kojima Gračanica i Bogorodica Ljeviška.

Stefan Dečanski

Dečani.

Knez Lazar

Ravanica i Lazarev kulturni krug.

Kneginja Milica

Ljubostinja.

Despot Stefan Lazarević

Manasija.

25. Detaljan pregled glavnih celina knjige

I. Bogoslužbena mesta prvih hrišćana

rani hrišćani;

privatne kuće;

katakombe;

razvoj prvih crkava;

nastanak bazilikalnog tipa.

Glavna ideja: razvoj crkvenog prostora prati razvoj javnog hrišćanskog bogosluženja.

II. Razvoj ranohrišćanske arhitekture

bazilika;

centralni plan;

mauzoleji;

baptisterijumi;

razvoj oltarskog prostora.

Glavna ideja: nastaje arhitektonski jezik koji će biti temelj kasnije hrišćanske arhitekture.

III. Vizantijska crkvena arhitektura

kupola;

centralni prostor;

složeniji planovi;

dekoracija;

simbolika prostora.

Glavna ideja: crkva postaje arhitektonska slika nebeskog poretka.

IV. Vizantijski živopis

ikonografija;

raspored tema;

Hristos Pantokrator;

Bogorodica;

praznici;

svetitelji;

eshatološke teme.

Glavna ideja: slikarstvo pretvara hram u vizuelni prikaz hrišćanske istorije spasenja.

V. Srpska srednjovekovna arhitektura

Ovde se razvoj može pratiti kroz:

Rašku školu → srpsko-vizantijski stil → Moravsku školu.

VI. Raška škola

Glavni spomenici:

Studenica;

Žiča;

Mileševa;

Sopoćani.

Glavna karakteristika:

vizantijski prostor + romanički spoljašnji elementi.

VII. Srpsko-vizantijska arhitektura

Glavni spomenici:

Gračanica;

Dečani;

Bogorodica Ljeviška;

Pećka patrijaršija.

Glavna karakteristika:

snažnije približavanje vizantijskom arhitektonskom modelu.

VIII. Moravska škola

Glavni spomenici:

Lazarica;

Ravanica;

Ljubostinja;

Kalenić;

Manasija.

Glavna karakteristika:

složena dekoracija + rozete + reljef + profinjena spoljašnja obrada.

IX. Srpska umetnost pod Osmanlijama

opstanak manastira;

obnova starih crkava;

ikonopis;

živopis;

monaški centri;

očuvanje tradicije.

Glavna ideja:

politički slom države nije značio potpuni prekid crkvene umetnosti.

X. Fruškogorska umetnost

Fruškogorski manastiri;

obnova monaškog života;

živopis;

ikonostas;

barokni uticaji.

XI. Barok i noviji stilovi

barok;

klasicizam;

romantizam;

realizam;

obnova nacionalne umetnosti.

Glavna tema je odnos između tradicionalne pravoslavne umetnosti i novih evropskih umetničkih pravaca.

26. Najvažnija razvojna linija :


Katakombe

↓

Rano hrišćanstvo

↓

Bazilika

↓

Vizantija

↓

Kupolna crkva

↓

Raška škola

↓

Srpsko-vizantijski stil

↓

Moravska škola

↓

Umetnost pod Osmanlijama

↓

Fruškogorski manastiri

↓

Barok

↓

Klasicizam i romantizam

↓

Moderna crkvena umetnost

27. Ključne reči

Crkvena umetnost, pravoslavna umetnost, sakralna arhitektura, hram, bazilika, kupola, apsida, naos, oltar, narteks, ikonostas, ikona, freska, živopis, ikonografija, zograf, ktitor, zadužbina, Vizantija, rano hrišćanstvo, Raška škola, srpsko-vizantijski stil, Moravska škola, barok, klasicizam, romantizam, Studenica, Žiča, Mileševa, Sopoćani, Gračanica, Dečani, Bogorodica Ljeviška, Pećka patrijaršija, Ravanica, Lazarica, Ljubostinja, Kalenić, Manasija, Fruška gora, Pantokrator, Bogorodica, Deisis, Veliki praznici, Strašni sud, ktitorstvo, monaštvo, zadužbinarstvo.

28. Suština knjige u nekoliko rečenica

Crkvena umetnost je jedinstvo arhitekture, slikarstva i bogoslužbenog prostora. Njena forma nije slučajna: ona je povezana sa hrišćanskim učenjem i liturgijom.

Vizantija daje osnovni model pravoslavnoj umetnosti, ali srpska srednjovekovna umetnost taj model kreativno razvija.

Raška škola predstavlja spoj vizantijske unutrašnje koncepcije i zapadnih, naročito romaničkih elemenata.

Srpsko-vizantijski stil predstavlja snažnije približavanje vizantijskom modelu.

Moravska škola donosi naročitu dekorativnost i prepoznatljiv arhitektonski izraz.

Živopis nije samo ukras, već vizuelni izraz Svetog pisma, crkvenog predanja i hrišćanskog shvatanja istorije spasenja.

A zadužbine i ktitorstvo povezuju umetnost sa duhovnim životom, državom, dinastijom, sećanjem i identitetom srpskog naroda.