Godina izdanja: 2013
ISBN: 71
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Glavna urednica: Jasna Jovanov
Izdavač: Spomen-zbirka Pavla Beljanskog, Novi Sad
Godina: 2013
Obim: 190 str.

Naučna publikacija „Memorijal Pavla Beljanskog” iz 2013. godine predstavlja jedno od ključnih stručnih izdanja Spomen-zbirke Pavla Beljanskog. Ova knjiga je zapravo naučni zbornik radova koji je nastao kao rezultat dugogodišnjih istraživanja i stručnih skupova posvećenih samom kolekcionaru, njegovom diplomatskom životu i umetničkim delima koja je sakupio.

Knjiga je podeljena na nekoliko tematskih celina koje osvetljavaju Beljanskog ne samo kao čoveka koji kupuje slike, već i kao diplomatu, estetici sklonom intelektualcu i vizionaru. Autori (poput dr Saše Brajović i Vuka Dautovića) bave se rekonstrukcijom Memorijala, odnosno „spomen-sobe” Pavla Beljanskog. Analiziraju se njegovi lični predmeti, nameštaj i ambijent koji je želeo da ostavi muzeju kako bi publika lakše razumela njegovu svakodnevicu i strast. Istoričari umetnosti donose potpuno nove analize kapitalnih dela srpske i jugoslovenske moderne. Posebno se izdvaja studija mr Igora Borozana o čuvenoj slici „Velika Iza” Vlaha Bukovca, koja je deo njegove zaostavštine. Veoma važan deo knjige potpisuje Daniela Crkvenjakov Korolija iz Galerije Matice srpske. Ona donosi tehničke analize samih umetničkih predmeta (materijali, tehnike, stanje očuvanosti), što ovoj knjizi daje visoku naučnu vrednost.

Ova knjiga je promenila način na koji posmatramo legate. Ona dokazuje da Spomen-soba Pavla Beljanskog nije samo prostor sa starim nameštajem i ordenjem, već pažljivo osmišljen prostor (simulakrum) koji čuva duh jednog vremena. Izdanje je bogato opremljeno fotografijama koje su radili Vladimir Popović, Nedeljko Marković i Darko Milosavljević.



Pavle Beljanski (1892–1965) bio je jedan od najznačajnijih srpskih diplomata, pravnika i kolekcionara umetnosti. Svojim dugogodišnjim radom i neizmernim rodoljubljem zadužio je srpsku kulturu, ostavivši narodu najkompletniju zbirku jugoslovenske moderne umetnosti prve polovine 20. veka. Rođen je u Velikom Gradištu, a porodica mu vuče korene iz vojvođanskog sela Gospođinci. Školovao se u Beogradu i Parizu, a nakon što je prešao Albaniju sa srpskom vojskom u Prvom svetskom ratu, započeo je svoju bogatu diplomatsku karijeru.

Kao vrhunski intelektualac i poliglota, službovao je u velikim evropskim centrima:
- Stokholmu, Berlinu, Varšavi, Beču, Parizu i Rimu.
- Bio je kolega i blizak prijatelj sa najvećim piscima-diplomatama tog doba, kao što su Jovan Dučić, Miloš Crnjanski i Ivo Andrić.
- Savremenici su ga opisivali kao čoveka izuzetnih manira, savršenog stila, i osobu od velikog poverenja. Dučić ga je u svojim izveštajima ocenjivao najvišim ocenama i preporučivao za brzo napredovanje u službi.

Živeći u Parizu i drugim metropolama, Beljanski je prvo počeo da kupuje dela stranih, starih majstora. Međutim, brzo je shvatio da je to preveliki zalogaj i doneo je istorijsku odluku: sakupljaće isključivo dela svojih savremenika – mladih jugoslovenskih umetnika. Imao je nepogrešiv ukus. Kupovao je slike umetnika koji su tada tek počinjali ili su bili neshvaćeni, a koji su danas stubovi naše istorije umetnosti. Među njima su: Sava Šumanović, Nadežda Petrović, Milan Konjović, Petar Lubarda, Petar Dobrović, Zora Petrović, Ljubica Cuca Sokić i mnogi drugi.

Beljanski nije bio samo kupac, već i mecena (zaštitnik). Mnogim umetnicima je direktno pomagao da prežive, kupujući njihova dela u najtežim trenucima.

Njegov život obeležila je nezamisliva porodična tragedija. Tokom savezničkog bombardovanja Beograda u jesen 1944. godine, poginulo je sedmoro članova njegove porodice (uključujući brata, sestru i njihovu decu). Pavle je ostao potpuno sam, kao poslednji potomak svoje loze. Ova tragedija ga je okrenula ka tome da svoju kolekciju, koja mu je bila jedina preostala porodica, zavešta narodu. 1957. godine potpisao je darovni ugovor sa Autonomnom Pokrajinom Vojvodinom. Poklonio je 173 vrhunska umetnička dela.1961. godine u Novom Sadu je otvorena Spomen-zbirka Pavla Beljanskog. Zgrada na Trgu galerija izgrađena je namenski, prema njegovim instrukcijama, kako bi slike bile osvetljene i prikazane tačno onako kako je on to zamišljao.

Pavle Beljanski je preminuo 1965. godine. Sahranjen je u Gospođincima, a njegova zbirka danas predstavlja jedan od najlepših bisera kulture u Novom Sadu i celoj Srbiji.