ISBN: 118
Godina izdanja: 1981
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Autor: Dr Neca Jovanov
Izdavač: Naučna knjiga, Beograd
Godina: 1981
Obim: 173 str.

Knjiga „Teorijska koncepcija samoupravljanja“ predstavlja jedno od ključnih i kritičkih dela jugoslovenske sociologije rada i političke teorije.

Autor analizira ranu marksističku ideju samoupravljanja kao istorijskog procesa „odumiranja države“ i oslobađanja rada. Međutim, on ukazuje na to da je sistem vremenom postao hiper-institucionalizovan i normativno preopterećen (naročito nakon Ustava iz 1974. i Zakona o udruženom radu), što je umesto stvarne moći radnika stvorilo novu formu tehnobirokratske kontrole.

Jovanov postavlja ključno pitanje – ko zaista upravlja viškom vrednosti? Iako je zvanična ideologija tvrdila da radnici u Osnovnim organizacijama udruženog rada (OOUR) donose sve odluke, autor dokazuje da su stvarni centri moći ostali u rukama političkih elita (partijskog aparata) i privrednih menadžera (tehnokratije).

Za razliku od zvanične teorije koja je tvrdila da u samoupravnom socijalizmu nema strukturnih konflikata jer su „sredstva u društvenoj svojini“, Jovanov hrabro ističe da konflikti i te kako postoje. Radnički štrajkovi (koje on detaljno istražuje u drugim radovima) i latentni sukobi jasni su indikatori da interesi radnika i upravljačkih struktura nisu usklađeni.

Delo preispituje održivost modela u praksi. Jovanov objašnjava kako politički voluntarizam (mešanje politike u ekonomiju) i fragmentacija privrede na suprotstavljene lokalne i republičke interese blokiraju ekonomsku racionalnost sistema.

U moru tadašnje literature koja je često pisana „po narudžbini“ aktuelnog političkog trenutka radi opravdanja novih zakona, knjiga Nece Jovanova izdvajala se naučnom hrabrošću. Ona predstavlja prelaz iz faze nekritičkog slavljenja samoupravljanja u fazu njegove otvorene sociološke dijagnoze.

Njegova teorijska koncepcija zapravo služi kao naučno ogledalo koje je pokazalo da jugoslovensko samoupravljanje nije propalo zbog same ideje radničkog odlučivanja, već zato što partijska i menadžerska oligarhija nikada nisu stvarno prepustile moć i kontrolu nad kapitalom samim radnicima. Knjiga je direktna preteča njegovog sledećeg velikog dela, „Dijagnoza samoupravljanja (1974–1981)“, objavljenog u Zagrebu 1983. godine.

Neca Jovanov (poznat i po svojoj pionirskoj studiji o štrajkovima u SFRJ) u ovoj knjizi ne pristupa samoupravljanju kao nepogrešivoj državnoj dogmi, već kroz strogu naučnu i sociološku analizu demistifikuje razkorak između proklamovane teorije i stvarne društveno-ekonomske prakse.

Dr Neca Jovanov (1928–1993) bio je jedan od najistaknutijih i najhrabrijih jugoslovenskih sociologa, univerzitetski profesor i vodeći stručnjak za sociologiju rada i društvene konflikte. Ono što njegovu biografiju čini fascinantnom jeste činjenica da je prešao put od običnog radnika za mašinom do doktora nauka i međunarodno priznatog naučnika.

Jovanov je rođen u selu Melenci kod Zrenjanina. Svoju radnu karijeru započeo je vrlo mlad, radeći kao metalski radnik u fabrici. Uz rad se obrazovao, pokazao izuzetan aktivizam u omladinskim i sindikalnim organizacijama, te uspeo da diplomira na Pravnom fakultetu. Svoj akademski vrhunac dostiže odbranom doktorske disertacije na Fakultetu za društvene nauke u Ljubljani kod čuvenog profesora Jože Goričara.

U zvaničnoj ideologiji socijalističke Jugoslavije tvrdilo se da su fabrike u rukama radnika i da su štrajkovi (ili „obustave rada“, kako su se eufemistički zvali) nemogući, jer „radnici ne mogu da štrajkuju protiv samih sebe“. Jovanov je, koristeći egzaktne podatke i radeći kao stručni saradnik u Veću Saveza sindikata Jugoslavije, prvi empirijski dokazao i ogolio postojanje masovnih štrajkova, analizirajući njihove stvarne ekonomske i političke uzroke.

Kao profesor sociologije, Jovanov je važio za oštrog kritičara devijacija u jugoslovenskom sistemu. Zbog svojih stavova o otuđenju moći od radničke klase i kritike partijske birokratije često je bio na meti režimskih struktura.

Neca Jovanov je preminuo iznenada 1993. godine u Beogradu. U istoriji domaće nauke ostao je upamćen kao sociolog koji je teoriju uvek proveravao u praksi (jer je i sam potekao iz radničke klase) i koji je odbijao da naučnu istinu podredi političkim dogmama.

Najvažnija dela:
Radnički štrajkovi u SFRJ od 1958. do 1969. godine (1979)
Teorijska koncepcija samoupravljanja (1981)
Dijagnoza samoupravljanja (1974–1981) (1983)
Sukobi: protagonisti latentnih i otvorenih društvenih konflikata (1989)