Godina izdanja: Ostalo
ISBN: Ostalo
Jezik: Srpski
Autor: Strani

Samkhya-drevna nauka o prir.i čovekovoj duši - Iv.Antić: 504 str. 3070 din.
Ivan Antić
SÂNKHYA
Drevna nauka o prirodi i čovekovoj duši
PREDGOVOR
Dužan sam da na početku dam neka objašnjenja o tome kako je
nastao ovaj prikaz sânkhye, te gotovo zaboravljene, a zasigurno malo
poznate teorije prirode i čovekove suštine iz klasične Indije.
Da bih došao do toga kako je moj individualni razvoj sazrevao
uvidom u sânkhyu, moraću da započnem sa malom digresijom o razvoju
naučnog saznanja. Rezultati istraživanja u eksperimentalnoj fizici doveli
su još u prvoj polovini dvadesetog veka do temeljnih preokreta u pogledu
na prirodu stvarnosti, a u novije vreme, sabiranjem sličnih iskustava iz
drugih nauka, do holističkog pogleda na svet i `sistemskog mišljenja`.
Osnovna odlika `sistemskog mišljenja` jeste uvid da je živa celina nešto
više od skupa njenih činilaca, zatim da suštinska svojstva živog sistema
potiču iz interakcija i odnosa između činilaca, i da se ti odnosi ponavljaju
u izvesnim konfiguracijama ili shemama. Radi se, dakle, o dinamičkom
procesu odnosa koji izražava određeni kvalitet, i on se ne može izraziti
kvantitativno, merenjem veličina i težina. Tu je pre potrebno mapiranje
shemama, kao što su to već davno učinjeno u Ji đingu. U sânkhyi je
mapiranje izvedeno kroz prikaz kategorija prirode (slika 1) i one su glavni sadržaj ove knjige. Najzad, upoznavanje odnosa izraženih kroz shemu
ne može se ograničiti samo na komponente jednog sistema, već se mora
proširiti i na njegovu okolinu, na kontekst sistema što upućuje i na prirodu subjekta koji ga doživljava. Sve to zapravo upućuje na suštinski značaj subjekta kao ishoda sveg naučnog istraživanja. Pokušaću u ovoj knjizi
da pokažem da je sânkhya prva i poslednja nauka o čoveku kao svesnom
subjektu.
Opisani proces razvoja naučnog pogleda na svet prisutan je na
sličan način i u procesu individuacije svakog pojedinca, ukoliko se on
valjano odvija usaglašavanjem individualnih iskustava sa univerzalnim
procesima. Knjiga koja sledi plod je mojih transcendentalnih iskustava i
pokušaja da ih ustanovim i razumem, a ne potrebe za filosofiranjem. Čak
je i pisanje bilo samo način na koji sam konkretno ustanovljavao svoja
iskustva. Knjigu sam najpre pisao samome sebi, kao podsetnik, da bih je
tek u ovom, drugom izdanju, bolje prilagodio razumevaju čitalaca. Da ne
bih zalutao u subjektivnost, razumevanje svojih iskustava stavio sam u
teorijski okvir koji je dovoljno star, proveren i objektivan, a stariji i objektivniji od sânkhye nije mi poznat. Pokazalo se da je i sânkhya postala
mnogo jasnija zahvaljujući mojim iskustvima; ona su bila neophodna za
bolji uvid u sistem, tako da ovo nije ispao subjektivan prikaz sânkhye,
već samo originalniji i radikalniji od dosadašnjih.
Sa mojom praksom budističke meditacije (zazen, oko 34 godine) i
samoistraživanja kristalisala se sama od sebe shema kategorija prakrti
(prirode) iz teorije sânkhye (slika 1 i 2), kao univerzalna mapa bivstvovanja. Ne samo da sam na njoj prepoznao ontološki status sopstvenih izmenjenih stanja svesti kroz sve dimenzije astrala, već i ontologiju religijskih, filosofskih, mističkih, naučnih, umetničkih i psiholoških iskustava,
onako kako se prenose kroz istoriju i literaturu, i kako se manifestuju u
životnoj stvarnosti, ovde i sada, mnogima od nas. Godine nepristrasnog
opažanja i učenja uverile su me da je shema kategorija prirode, koja se
ovde opisuje kroz celu knjigu, univerzalna mapa na kojoj se nepogrešivo
može ustanoviti ontološki status svakog oblika bivstvovanja, i da se s
njom niko ne može izgubiti na putu spoznaje samoga sebe i svega što
jeste.
Sav moj napor ovde svodi se na razjašnjavanje svih detalja ove
ontološke mape u kontekstu holističkog pogleda na svet i `sistemskog
mišljenja` nove nauke. Tekst je nastajao spontano tokom više godina
(krajem 1994. god. dobio je sadašnji izgled; od tada je, povremeno doterivan, čekao izdavača), više kao putopisni esej nego filosofska studija, i
sam se od sebe manje-više uspešno uobličio u celinu ponajviše zahvaljujući podršci i podsticaju koje sam imao u prijateljstvu sa svojim srodnim
dušama Dojnom Lapadat, Vladimirom Ribarom i Dragišom Milenkovićem Giletom. Shemu sam razjašnjavao u svetlosti religijskih, mističkih,
filosofskih i naučnih iskustava koja su do sada opšte poznata, ili su bar
dospela do mene preko literature i zapažanja. U tom smislu su ona ograničena i ovaj prikaz je samo pokušaj da se podstakne dalje istraživanje u
tom pravcu. Asocijacije sa shemom su zaista bogate i neiscrpne. Tako,
između ostalog, ova shema sânkhye pokazuje da su sve „onostrane”
dimenzije koje su inspiracija religija i mistika, astralni svetovi i njihovi
„stanovnici” (elementali, demoni, anđeli, bogovi...) takođe deo prirode,
ali njenog finijeg, energetskog i natčulnog područja. Deluju kao numinozne i „natprirodne sile” samo onima koji nisu upoznati sa celinom prirodnog zbivanja, koji su ograničeni na njeno usko čulno i trodimenzionalno
područje. Iz toga je ovde spontano izbila snažna kritika religijskih učenja
koja natčulne entitete prirode proglašavaju za transcendentne, božanske i
spasonosne (učenja koja sam svrstao u demonizam), takođe i kritika nauke koja samo ograničeno polje čulnog opažanja priznaje za stvarnost - i
afirmacija doktrine probuđenja (zastupljena u sânkhyi, jogi i budizmu)
koja za cilj ima diferencijaciju svesti i slobode spram bića uopšte, a ne
samo njegovog uskog empirijskog dela.
U tome je okosnica cele sânkhye, da se diferencijacija svesti i
autentičnost čovekova ostvari u odnosu na celu prirodu kakva jeste, u
odnosu na celokupno postojanje, kao odgovor ili ishod samog postojanja,
u Duhu neuslovljenosti (puruša) ili slobode koja omogućava da bivstva
prirode uopšte bude. To je, prema sânkhyi, jedina čovekova autentičnost,
jer ona sam Duh neuslovljenosti imenuje kao puruša, tj. čovek. Ona,
dakle, autentičnu duhovnost smešta na najviši ontološki nivo, dok svi
drugi religijski i filosofski sistemi ne nadilaze pojedine kategorije unutar
prirode i ostaju opčinjeni njenom astralnom imaginacijom, koju određuju
kao božansku (i delimično demonsku) samo zato što ona nadilazi prostu
čulnost. Sânkhya to može zato što nije ni religija ni filozofija, ona je nastala davno pre nastanka svih religijskih i filozofskih sistema, pre svih
projekcija u mitsko, apstraktno i simbolično, ona je savršeno objektivna
nauka o prirodi i duhu koji je omogućava, tj. koji omogućava svest o prirodi i postojanju. Ona se kao nauka bavi samo svešću i prirodom postojanja. Nauka o svesti je dakle, postojala pre svih religija, i zvala se
sânkhya. Od nje je nastala naučna praksa sistematskog osvešćenja čovekovog, joga, sažeta u Patanjđalijevom delu Joga sutre. Religije i filozofije su nastale zaboravom te nauke o svesti, čovekovim propadanjem u sve
veće uslovljavanje uma.
Pored toga što duhovnoj autentičnosti daje najviši ontološki status, sânkhya neuslovljenost, koja omogućava sámo postojanje kao takvo,
prepoznaje kao bit čovekovu ili dušu. Nije mi poznato da je pored
sânkhye iko drugi to prepoznavanje učinio tako jasnim.
Autor
UVOD U SANKHYU
1. Osnovni pojmovi sânkhye
Osnovna konstrukcija sistema sânkhye počiva na dualizmu dva
principa: puruše i prakrti. Puruša je apstraktni princip svesti, a prakrti
osnova bića i sveg postojanja. Puruša je transcendentalni, apsolutni i
nemanifestovani Duh koji omogućava samo postojanje kao takvo, dok je
prakrti cela manifestovana priroda u svim svojim dimenzijama i razmerama.
U suštini nema dvojstva između ova dva principa, oni su kao dve
strane istog novčića. Ipak moramo da ih razlikujemo zbog prirode naše
percepcije i uma koji počiva na dualizmu, dakle, iz praktičnih razloga
našeg razumevanja. Puruša je onaj koji je svestan, princip individuacije
ili svesnog subjekta, prakrti je sve ono čega se može biti svestan, svet
objekata. Na ovaj način sânkhya objašnjava suštinu transcendencije
(nadilaženja), koja je u osnovi svesti kao takve i svih duhovnih i religijskih težnji: puruša, duša čovekova, kao princip svesti u čoveku, uvek
nadilazi prakrti, pojavnu prirodu, ona je uvek iznad ili nezavisna, iako je
kao u snu poistovećena sa telom prirode, sa pojavama. Samo zato što je
uvek nezavisna od tela, ona može da predstavlja princip svesti u telu i
prirodi uopšte, jer svest je sama sposobnost objektivnog nadilaženja onoga što se osvešćava radi njegovog sagledavanja iz više uglova i stanja i
kritičkog preispitivanja, nezavisno od vremena i prostora. Identifikacija
svesti sa objektom uvek je osobina sužene svesti ili nesvesnosti. Stoga
sámo osvešćenje je nadilaženje, ili transcendiranje. Na taj način sânkhya
predstavlja suštinu objektivne svesnosti kao takve. Sânkhya objektivnu
svest diferencira kroz koncept prakrti kao svega onoga što se nadilazi, i
puruše kao onoga koji sve nadilazi.
Ukratko: suština svesti je u transcendenciji; transcendencija je u
razlikovanju ili diferencijaciji svesti i objekta (sadržaja) svesti; svest o
bilo čemu nije moguća bez iskustva transcendencije; iskustvo transcendencije je suština sveg ljudskog iskustva i stvaralaštva na ovome svetu,
sve kulture i duhovnosti. Detaljno učeći o razlikovanju puruše i prakrti,
sânkhya predstavlja nauku o transcendenciji, odnosno svesti.