ISBN: Ostalo
Godina izdanja: 1969/70
Jezik: Hrvatski
Autor: Strani

Zora : Matica Hrvatska 1969/70 1766 strana ; jezik hrvatski, latinski

očuvanost 5-

Hrvatski latinisti predstavljaju antologijski izbor dela hrvatskih autora koji su pisali na latinskom jeziku, obuhvatajući širok vremenski raspon od srednjeg veka do 19. stoleća. Zbirka pokazuje da je latinski vekovima bio jedan od glavnih jezika obrazovanja, nauke, crkve, književnosti, politike i kulturne komunikacije na hrvatskom prostoru.

Prvi tom obuhvata latinitet 9–14. stoleća i autore 15. i 16. stoleća, čime povezuje srednjovekovnu latinsku pismenost sa humanizmom i renesansom. U njemu se prati razvoj od crkvenih, hroničarskih i pravnih tekstova do humanističke istoriografije, književnosti i učenih dela.

Drugi tom obuhvata autore 17–19. stoleća. Latinski tada i dalje ostaje važan jezik učenosti, teologije, filozofije, istorije i prirodnih nauka, iako njegovu primat postepeno potiskuju nacionalni jezici.

1. TOM – LATINITET 9–14. STOLEĆA; PISCI 15. I 16. STOLEĆA

Ovaj deo prikazuje najstarije slojeve latinske pismenosti i kasniji procvat humanizma.

Srednjovekovni latinitet
crkvena i monaška pismenost
hagiografija
istorijski zapisi i hronike
pravni i administrativni tekstovi
diplomatska dokumenta
liturgijska i teološka literatura

Latinski je predstavljao zajednički kulturni jezik evropskog srednjeg veka, pa hrvatski autori putem njega učestvuju u širem evropskom intelektualnom prostoru.

15. stoleće – humanizam

Sa humanizmom se povećava interesovanje za antičku književnost, retoriku, istoriju i filozofiju. Latinski postaje sredstvo učenog izražavanja, ali i književnog stvaralaštva.

Glavne odlike:

povratak antičkim uzorima
proučavanje klasičnog latinskog
retorika i stil
istoriografija
humanistička književnost
veze sa evropskim univerzitetskim i kulturnim centrima

16. stoleće – renesansni latinitet

Latinsko stvaralaštvo dobija još širi raspon. Autori pišu istorijska, filozofska, teološka, književna i naučna dela, a antička tradicija se povezuje sa savremenim evropskim kulturnim pitanjima.

2. TOM – PISCI 17–19. STOLEĆA

Drugi tom prati kasniji razvoj hrvatskog latiniteta, kada latinski ostaje značajan u učenom i crkvenom svetu, ali postepeno gubi položaj glavnog književnog jezika.

17. stoleće

Naglašene su:

istoriografija
teologija
filozofija
retorika
crkvena književnost
obrazovanje i učenost

Latinski omogućava hrvatskim učenjacima komunikaciju sa evropskom Republikom učenih i uključivanje u međunarodne intelektualne tokove.

18. stoleće

Latinsko stvaralaštvo sve više dolazi u dodir sa prosvetiteljstvom i razvojem prirodnih i društvenih nauka.

Teme:

razum i obrazovanje
istorija
prirodne nauke
filozofija
politika
crkvena pitanja
kulturna i jezička pitanja

19. stoleće

U 19. stoleću nacionalni jezici sve više preuzimaju funkcije koje je ranije imao latinski. Ipak, latinski ostaje prisutan u nauci, crkvi, školstvu i pojedinim književnim i učenim delima.

1. Grgur Ninski

Stoleće: 10.
Oblast: crkvena književnost, polemika, hrišćanska kultura

Dela / tekstovi: crkveni i polemički spisi povezani sa delovanjem ninskog episkopa.

Ključne teme:
crkvena organizacija; hrišćanstvo; liturgija; crkveni autoritet; latinska pismenost.

2. Toma Arhiđakon

Stoleće: 13.
Oblast: istoriografija

Najvažnije delo:
Historia Salonitana – Istorija Salone

Ovo je jedno od najznačajnijih srednjovekovnih istorijskih dela nastalih na prostoru Dalmacije. Delo povezuje istoriju Salone, Splita i šireg dalmatinskog prostora sa crkvenom i političkom istorijom.

Ključne teme:
Salona; Split; Dalmacija; crkva; gradovi; istorijsko pamćenje; srednji vek.

II. HUMANIZAM I RENESANSA – 15. STOLEĆE

3. Ivan Stojković

Latinski: Johannes de Capistrano / Johannes Stoycus
Stoleće: 15.
Oblast: teologija, filozofija, humanizam, crkvena politika

Dela: teološki i filozofski spisi, govori i crkvena korespondencija.

Značaj: jedan od ranih hrvatskih intelektualaca uključenih u velike evropske univerzitetske i crkvene tokove.

Ključne teme:
teologija; filozofija; crkva; humanizam; evropska učenost.

4. Juraj Šižgorić

Latinski: Georgius Sisgoreus
Stoleće: 15.
Oblast: poezija, humanizam

Najvažnija dela:
Elegiae et carmina – Elegije i pesme
De situ Illyriae et civitate Sibenici – O položaju Ilirije i gradu Šibeniku

Ključne teme:
Šibenik; Dalmacija; zavičaj; humanizam; antička tradicija; poezija; istorija.

5. Jakov Bunić

Latinski: Jacobus Bonus / Bunić
Stoleće: 15–16.
Oblast: epika, hrišćanska književnost

Najvažnije delo:
De raptu Cerberi – O otmici Kerbera

Pored antičke mitološke forme, Bunić koristi klasični ep za obradu hrišćanskih tema.

Ključne teme:
antička književnost; hrišćanstvo; ep; mitologija; Vergilijevska tradicija; latinski stih.

III. 16. STOLEĆE – VRHUNAC HUMANISTIČKOG LATINITETA

6. Marko Marulić

Latinski: Marcus Marulus
Stoleće: 15–16.
Oblast: poezija, moralistika, hrišćanski humanizam

Najvažnija dela:

De institutione bene vivendi per exempla sanctorum – Pouke za čestit život prema primerima svetaca
Davidias – Davidijada
Evangelistarium – Evanđelistar
brojna latinska pisma, pesme i moralno-religiozni spisi

Značaj: jedan od centralnih predstavnika hrvatskog humanizma i jedan od najvažnijih autora čiji je veliki deo opusa napisan na latinskom.

Ključne teme:
hrišćanski humanizam; moral; Biblija; David; vrlina; greh; obrazovanje; antička književnost.

7. Šimun Bečić

Latinski: Simon Beccius
Stoleće: 16.
Oblast: humanistička književnost, poezija

Ključne teme:
humanizam; latinska poezija; klasični uzori; retorika.

8. Matija Vlačić Ilirik

Latinski: Matthias Flacius Illyricus
Stoleće: 16.
Oblast: teologija, istorija, protestantizam, filologija

Najvažnija dela:
Catalogus testium veritatis – Katalog svedoka istine
teološki i polemički spisi.

Ključne teme:
Reformacija; Biblija; teologija; crkvena istorija; protestantizam; filologija.

9. Antun Vrančić

Latinski: Antonius Verantius
Stoleće: 16.
Oblast: humanizam, istorija, diplomatija, putopis

Dela: istorijski spisi, pisma, govori i putopisni/diplomatski tekstovi.

Značaj: važan humanistički istoričar i diplomata čiji rad povezuje hrvatski prostor sa srednjoevropskim i osmanskim političkim svetom.

Ključne teme:
istorija; diplomatija; Osmansko carstvo; Ugarska; Dalmacija; putovanja; humanizam.

10. Dinko Zavorović

Latinski: Dominicus Zavoreus
Stoleće: 16.
Oblast: istoriografija

Najvažnija oblast dela:
istorija Šibenika i hrvatskih zemalja.

Ključne teme:
Šibenik; Dalmacija; istorija; hronika; humanistička istoriografija.

11. Ivan Tomko Mrnavić

Latinski: Joannes Tomcus Marnavitius
Stoleće: 16–17.
Oblast: istorija, crkvena književnost, biografija

Dela: istorijski i biografski spisi.

Ključne teme:
istorija; crkva; biografija; svetitelji; hrvatska i dalmatinska prošlost.

IV. 17. STOLEĆE – BAROKNI LATINITET

12. Bartol Kašić

Latinski: Bartholomaeus Cassius
Stoleće: 17.
Oblast: jezikoslovlje, teologija, autobiografija

Važna dela:

Institutiones linguae Illyricae – Osnovi ilirskog jezika
Vita... ab ipsomet scripta – autobiografski spis

Ključne teme:
jezik; gramatika; katolička obnova; jezuiti; književni jezik; autobiografija.

13. Juraj Ratkaj

Latinski: Georgius Rattkay
Stoleće: 17.
Oblast: istoriografija

Najvažnije delo:
Memoria regum et banorum regnorum Dalmatiae, Croatiae et Sclavoniae – Spomen kraljeva i banova kraljevstava Dalmacije, Hrvatske i Slavonije

Ključne teme:
hrvatska istorija; kraljevi; banovi; državnost; istoriografija; politička istorija.

14. Ivan Lučić

Latinski: Johannes Lucius
Stoleće: 17.
Oblast: istorija, kritička istoriografija

Najvažnije delo:
De regno Dalmatiae et Croatiae – O kraljevstvu Dalmacije i Hrvatske

Značaj: jedan od najvažnijih istoričara dalmatinskog i hrvatskog prostora ranog novog veka.

Ključne teme:
Dalmacija; Hrvatska; srednji vek; izvori; istorijska kritika; državna istorija.

15. Pavao Ritter Vitezović

Latinski: Paulus Ritter Vitezović
Stoleće: 17–18.
Oblast: istorija, politika, geografija, heraldika, književnost

Najvažnija dela:

Croatia rediviva – Oživela Hrvatska
Plorantis Croatiae saecula duo – Dva stoleća uplakane Hrvatske
Stemmatographia – Stematografija
Kronika – istorijsko delo sa latinskim i hrvatskim elementima

Ključne teme:
istorija; geografija; heraldika; identitet; politička misao; slovenski svet; Hrvatska; istorijsko pamćenje.

Vitezović je bio izraziti polihistor: bavio se istorijom, književnošću, geografijom, heraldikom, kartografijom, leksikografijom i štamparstvom.

V. DUBROVAČKI LATINISTI – 17. I 18. STOLEĆE

16. Ivan Gundulić

Stoleće: 17.
Oblast: barokna književnost

Iako je prvenstveno pesnik na narodnom jeziku, značajan je za širi dubrovački književni kontekst u kome se razvijala i latinska književnost.

Ključne teme:
barok; religija; sloboda; prolaznost; Dubrovnik; hrišćanstvo.

17. Ivan Bunić Vučić

Latinski: Johannes Bunius
Stoleće: 17.
Oblast: poezija

Ključne teme:
barok; ljubavna poezija; religioznost; antički uzori; latinska poezija.

18. Junije Palmotić

Latinski: Junius Palmotta
Stoleće: 17.
Oblast: drama, epika, poezija

Ključne teme:
mitologija; istorija; Dubrovnik; klasična tradicija; barok.

VI. 18. STOLEĆE – PROSVETITELJSTVO I NEOLATINITET

19. Ruđer Bošković

Latinski: Rogerius Josephus Boscovich
Stoleće: 18.
Oblast: fizika, astronomija, matematika, filozofija

Dela: brojni naučni spisi na latinskom; posebno dela iz prirodne filozofije i teorije prirodnih sila.

Ključne teme:
astronomija; matematika; fizika; prirodna filozofija; materija; sile; naučna revolucija.

Bošković predstavlja posebno važnu vezu hrvatskog latiniteta sa evropskom naukom 18. stoleća.

20. Benedikt Stay

Latinski: Benedictus Stay
Stoleće: 18.
Oblast: filozofska poezija

Najvažnije delo:
Philosophiae recentioris versibus traditae libri – filozofija novog doba predstavljena u stihovima.

Ključne teme:
Dekart; Njutn; prirodna filozofija; racionalizam; nauka; metafizika.

21. Rajmund Kunić

Latinski: Raimundus Cunichius
Stoleće: 18.
Oblast: poezija, prevodilaštvo

Najpoznatije delo:
latinski prevod Homerove Ilijade.

Ključne teme:
Homer; antička književnost; prevod; klasični latinski; poezija.

22. Bernard Džamanjić

Latinski: Bernardus Zamagna
Stoleće: 18.
Oblast: poezija, prevodilaštvo

Najvažnija dela:
latinski prevodi Homerove Odiseje i druga pesnička dela.

Ključne teme:
Homer; antička književnost; prevod; ep; klasicizam.

23. Saro Crijević

Latinski: Seraphinus Cerva
Stoleće: 18.
Oblast: crkvena istorija, biografija

Dela: istorijski i biografski spisi o dubrovačkim crkvenim i kulturnim ličnostima.

Ključne teme:
Dubrovnik; crkva; biografija; kulturna istorija; učenost.

24. Sebastijan Slade Dolči

Latinski: Sebastianus Sladus
Stoleće: 18.
Oblast: crkvena istorija, biografija

Ključne teme:
Dubrovnik; franjevci; crkvena istorija; biografije; latinska proza.

25. Filip Lastrić

Latinski: Philippus Lastrić
Stoleće: 18.
Oblast: istorija, franjevačka književnost

Dela: istorijski i crkveno-politički spisi o Bosni i franjevačkoj provinciji.

Ključne teme:
Bosna; franjevci; istorija; katoličanstvo; Osmansko carstvo.

26. Baltazar Adam Krčelić

Latinski: Balthasar Adam Krčelić
Stoleće: 18.
Oblast: istoriografija, crkvena istorija

Najvažnije delo:
Annuae sive Historia – Ljetopisi / Godišnja istorija

Obuhvata događaje njegovog vremena i predstavlja značajan istorijski izvor za Hrvatsku 18. stoleća.

Ključne teme:
Zagreb; Hrvatska; crkva; politika; prosvetiteljstvo; istorijsko svedočanstvo.

27. Matija Petar Katančić

Latinski: Matthias Petrus Katancsich
Stoleće: 18–19.
Oblast: poezija, filologija, arheologija, istorija

Najvažnija dela:

Fructus auctumnales – Jesenski plodovi
Poemata lyrica – Lirske pesme
dela iz metrike, arheologije, geografije i istorije

Ključne teme:
poezija; klasična metrika; Iliri; arheologija; geografija; filologija; istorija.

Katančić je posebno značajan jer povezuje latinsku učenost sa razvojem hrvatske književne i jezičke kulture.

VII. PRELAZ 18. U 19. STOLEĆE

28. Đuro Ferić

Latinski: Georgius Ferrich
Stoleće: 18–19.
Oblast: poezija, prevodilaštvo, književnost

Ključne teme:
latinska poezija; Dubrovnik; klasična tradicija; basne; prevodi; književna igra.

29. Đuro Hidža

Latinski: Georgius Heydu
Stoleće: 18–19.
Oblast: poezija, medicina, prevodilaštvo

Ključne teme:
latinska i italijanska književnost; Dubrovnik; medicina; prevod; klasicizam.

30. Džono Rastić

Latinski: Junius Restius
Stoleće: 18–19.
Oblast: satirična poezija

Ključne teme:
satira; Dubrovnik; društvena kritika; latinski stih; klasicizam.

31. Marko Bruerović

Latinski: Marcus Bruere
Stoleće: 18–19.
Oblast: poezija, književnost, prevodilaštvo

Ključne teme:
Dubrovnik; latinski; italijanski; klasicizam; satira; poezija.

32. Marko Faustin Galjuf

Latinski: Marcus Faustinus Gagliuffi
Stoleće: 18–19.
Oblast: latinska poezija, retorika

Ključne teme:
latinski jezik; poezija; retorika; klasična tradicija; Dubrovnik; odbrana latiniteta.

Matica hrvatska ga navodi među poslednjim velikim dubrovačkim latinistima, zajedno sa Hidžom, Rastićem i Bruerovićem.

VIII. NAJVAŽNIJE TEMATSKE CELINE

Srednjovekovna istoriografija — Toma Arhiđakon; Rani humanizam — Ivan Stojković, Juraj Šižgorić; Humanistička poezija — Jakov Bunić, Marko Marulić; Hrišćanski humanizam — Marko Marulić; Reformacija i teologija — Matija Vlačić Ilirik; Diplomatija i istorija — Antun Vrančić; Istoriografija 16. stoleća — Dinko Zavorović, Ivan Tomko Mrnavić; Jezička i verska obnova — Bartol Kašić; Istorija 17. stoleća — Juraj Ratkaj, Ivan Lučić; Polihistorija i politička misao — Pavao Ritter Vitezović; Filozofija i prirodne nauke — Ruđer Bošković, Benedikt Stay; Klasična filologija i prevod — Rajmund Kunić, Bernard Džamanjić; Crkvena istorija — Saro Crijević, Sebastijan Slade Dolči, Filip Lastrić; Istorija 18. stoleća — Baltazar Adam Krčelić; Poezija i filologija — Matija Petar Katančić; Kasni dubrovački latinitet — Đuro Ferić, Đuro Hidža, Džono Rastić, Marko Bruerović, Marko Faustin Galjuf.

HRONOLOŠKA LINIJA

Toma Arhiđakon
→ srednjovekovna istoriografija

Ivan Stojković – Juraj Šižgorić
→ rani humanizam

Jakov Bunić – Marko Marulić
→ humanistička i hrišćanska književnost

Antun Vrančić – Dinko Zavorović – Matija Vlačić Ilirik
→ istorija, diplomatija, teologija i reformacija

Bartol Kašić – Juraj Ratkaj – Ivan Lučić
→ jezik, crkva i kritička istoriografija

Pavao Ritter Vitezović
→ polihistorija, politika, istorija i identitet

Saro Crijević – Sebastijan Slade Dolči – Filip Lastrić
→ crkvena istorija

Ruđer Bošković – Benedikt Stay – Rajmund Kunić – Bernard Džamanjić
→ nauka, filozofija i klasična filologija

Baltazar Adam Krčelić – Matija Petar Katančić
→ istorija, filologija, arheologija i književnost

Đuro Ferić – Đuro Hidža – Džono Rastić – Marko Bruerović – Marko Faustin Galjuf
→ kasni dubrovački i evropski latinitet

SUŠTINSKI RAZVOJNI MODEL

SREDNJI VEK
crkva → hronika → istorija

↓

HUMANIZAM
antička tradicija → čovek → retorika → poezija

↓

RENESANSA
književnost → istorija → diplomatija → hrišćanski humanizam

↓

BAROK
crkva → istorija → politička misao → nacionalna i dinastička pitanja

↓

PROSVETITELJSTVO
nauka → filozofija → filologija → istorijska kritika

↓

19. STOLEĆE
latinski se povlači pred nacionalnim jezicima, ali ostaje važan u nauci, crkvi, klasičnom obrazovanju i književnoj tradiciji.

Značaj zbirke

Hrvatski latinisti nisu samo zbirka tekstova na latinskom jeziku. Oni predstavljaju pregled jednog važnog dela hrvatske intelektualne istorije i pokazuju kako su se hrvatski autori uključivali u evropsku kulturnu tradiciju.

Posebno je značajan kontinuitet između:
srednjovekovne latinske pismenosti → humanizma → renesanse → baroka → prosvetiteljstva → modernog doba.

Ključne reči

hrvatski latinitet; latinski jezik; srednji vek; humanizam; renesansa; barok; prosvetiteljstvo; istoriografija; hronike; teologija; filozofija; književnost; retorika; pravo; crkvena pismenost; nauka; evropska učenost; antička tradicija; humanistička kultura; nacionalni jezici

Suština dela

Zbirka pokazuje da je latinski jezik tokom mnogih vekova bio jedan od glavnih nosilaca hrvatske učenosti i kulturne komunikacije sa Evropom. Od srednjovekovnih crkvenih i istorijskih tekstova, preko humanizma i renesanse, do učenih dela 17–19. stoleća, hrvatski latinisti predstavljaju kontinuitet evropske latinske kulturne tradicije.