Godina izdanja: 1983
ISBN: 37
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Autor: Stojan Novaković
Izdavač: Prosveta, Beograd
Edicija: Biblioteka Baština (Knjiga 2)
Godina: 1983
Obim: 229 str.

„Kaluđer i hajduk” (sa podnaslovom „pripovetka o poslednjim danima Srbije u XV veku”) je istorijski roman srpskog naučnika, istoričara, diplomate i političara Stojana Novakovića, originalno objavljen 1913. godine. Kao vrhunski poznavalac srednjeg veka, Novaković je iskoristio svoje ogromno istorijsko znanje kako bi kroz formu romana oživeo prelomne trenutke srpske prošlosti pred sam pad pod osmansku vlast.

Radnja je smeštena u XV vek, u doba despota Đurđa Brankovića, kada se srpska srednjovekovna država gasila pod nezaustavljivim naletom Osmanlija. Dok se plemstvo i vlastela kolebaju i razapinju između Istoka i Zapada tražeći političke saveze, narod se suočava sa pitanjem opstanka, promenom vere i gubitkom slobode.

Geografski, radnja je uglavnom locirana u Toplici (Bela Crkva / današnja Kuršumlija), ali se premešta i u ključne centre tog doba poput Smedereva, Beograda i samog turskog dvora.



Stojan Novaković (1842–1915) bio je jedna od najuticajnijih ličnosti Srbije druge polovine XIX i početka XX veka. Njegov rad je ostavio neizbrisiv trag u srpskoj nauci, prosveti, diplomatiji i politici, zbog čega se smatra jednim od utemeljivača moderne srpske države i kulture.

Novaković je bio naučnik enciklopedijskog znanja. Pomerio je granice srpske nauke spajajući istoriju, književnost i pravo. Zajedno sa Ilarionom Ruvarcem, odbacio je mitove i epske tradicije kao neprikosnovene istorijske činjenice, uvodeći strogu analizu istorijskih izvora. Prvi je priredio i naučno prokomentarisao najvažniji pravni akt srednjovekovne Srbije, što je bio ogroman poduhvat u svetskim okvirima pravne istorije. Napisao je prvu Srpsku bibliografiju (popis svih srpskih knjiga od XVIII veka do 1867. godine) i autor je izuzetno važne Srpske gramatike. Bio je dugogodišnji predsednik ustanove koja je preteča današnje SANU.

Kao ministar prosvete u više navrata, Novaković je postavio temelje modernog obrazovnog sistema u Srbiji. Transformisao je Veliku školu u modernu visokoškolsku ustanovu (koja će kasnije postati Beogradski univerzitet). Podelio je srednje škole na smerove (realni i klasični) i reformisao osnovno obrazovanje. Bio je upravnik Narodne biblioteke Srbije i postavio osnove njenog modernog uređenja i katalogizacije.

Novaković je bio političar od najvišeg državnog poverenja i član Napredne stranke, a u ključnim istorijskim trenucima vodio je zemlju:
• Dva puta predsednik Vlade (ministar-predsednik): Prvi put 1895–1896, a drugi put u izuzetno dramatičnom periodu 1909. godine, tokom Aneksione krize (kada je Austrougarska pripojila Bosnu i Hercegovinu). Tada je formirana takozvana „Koncentraciona vlada” svih partija, a on je izabran kao autoritet koji jedini može da ujedini razjedinjene političare.
• Diplomatska služba: Bio je poslanik (ambasador) Srbije u najvažnijim evropskim centrima — Carigradu, Parizu, Petrogradu i Bukureštu. Njegov rad u Carigradu bio je ključan za otvaranje srpskih škola i konzulata u tadašnjoj Otomanskoj imperiji (Makedoniji i Staroj Srbiji).

Iako prvenstveno naučnik, Novaković se ogledao i u književnosti. Pored romana Kaluđer i hajduk, napisao je i istorijski roman Vaskrs države srpske, kao i brojne putopise i istorijske crtice u kojima je težio da naučne činjenice približi običnom čitaocu.

Zanimljivo je da je Stojan Novaković rođen u Šapcu kao Kosta, ali je kasnije sam promenio ime u Stojan, u duhu tadašnjeg romantičarskog povratka starim srpskim korenima.