ISBN: Ostalo
Godina izdanja: 1973
Jezik: Srpski
Autor: Strani

PJEŠKE KROZ BOSNU I HERCEGOVINU TOKOM USTANKA AVGUSTA I SEPTEMBRA 1875.
sa istorijskim pregledom Bosne i osvrtom na Hrvate, Slavonce i staru Dubrovačku republiku

Izdavač: Veselin Masleša, Sarajevo
Biblioteka Kulturno nasljeđe
Autor: Artur Dž. Evans
Predgovor: Milorad Ekmrečić
Povez: tvrd
Broj strana: 305
Ilustrovano.
Vrlo dobro očuvana.

Arthur J. Evans u djelu Through Bosnia and the Herzegovina on Foot prikazuje Bosnu i Hercegovinu kao dvije varijante istog osmanskog feudalnog poretka, ali s različitim intenzitetom društvene brutalnosti. Bosna je u njegovom opisu tvrda, militarizovana i hijerarhijski zatvorena provincija u kojoj je osmanski sistem najdublje ukorijenjen, dok je Hercegovina još surovija, izolovanija i obilježena ekstremnim oblicima feudalne samovolje. Muslimanska aristokratija djeluje kao lokalna osmanska kasta. Ona je nasljedna, vojnička i potpuno ovlaštena nad zemljom, oružjem i pravnim strukturama.

Kmetovi su u takvom poretku pravno i društveno potpuno potčinjeni, bez ikakve institucionalne zaštite i bez mogućnosti da utiču na vlastiti položaj. Evans naglašava da se njihova svakodnevica ne može razumjeti bez uvida u oblike nasilja koji su bili sastavni dio sistema: batine, mučenja, prisilni rad, pljačka, seksualno nasilje i samovolja kadija nisu izuzeci nego normalizovani instrumenti održavanja hijerarhije. Kmet je čovjek bez glasa i bez prava, izložen volji begova koji raspolažu njegovim radom, imovinom, tijelom i sigurnošću.

Hercegovina je u Evansovoj analizi radikalizovana verzija istog modela. To je prostor u kojem se feudalna moć pretvara u otvorenu samovolju, gdje su begovi gospodari života i smrti, a kmetovi izloženi još brutalnijim oblicima izrabljivanja nego u Bosni. Izolovanost, granica prema Crnoj Gori i stalni sukobi dodatno pojačavaju brutalnost odnosa, pa Evans tvrdi da je hercegovački kmet u najgorem položaju u cijelom Carstvu. Sudska vlast ne predstavlja korektiv, jer je kadija dio iste društvene structure. Princip „kadija te tuži, kadija ti sudi“ u Bosni, a narocito u Hercegovini, po Evansu, postoji u najčišćem i najokrutnijem obliku.

Ova slika nije putopisna impresija nego analiza društva u kojem je feudalna aristokratija opstala duže nego igdje u Evropi, a odnosi moći ostali nepromijenjeni sve do austrougarske okupacije. Bosna je tvrđava osmanskog poretka, a Hercegovina njegov najtvrđi, najnasilniji i najzaostaliji izraz. Odnos beg–kmet je totalni odnos moći, održavan kombinacijom pravne neravnopravnosti, ekonomskog izrabljivanja i svakodnevnog fizičkog nasilja.

Tokom Hercegovačkog ustanka 1875–1877, Evans posmatra muslimanske begove i age kao sloj koji je izgubio političku moć, vojnu infrastrukturu i unutrašnju koheziju. Nakon što je Omer-paša Latas uništio kapetanski sistem, pogubio najmoćnije begove i razorio privatne milicije, begovi su ostali bez političke autonomije, ali ne i bez ekonomskih privilegija. Zemlja je ostala u rukama istih porodica, feudalne obaveze su ostale iste, a pravni status kmetova se nije promijenio. Novi begovi, često sinovi ili rođaci pogubljenih, nastavili su da se ponašaju u skladu s logikom sistema, ponekad i brutalnije zbog nesigurnosti i gubitka političkog oslonca.

Evans objašnjava i zašto ustanak nije bio usmjeren na fizičku likvidaciju begova. Ustanici su bili svjesni da su begovi izgubili moć i da više nisu stvarni nosioci poretka. Pravi neprijatelj bio je Istanbul, odnosno osmanska administracija i regularna vojska koja dolazi izvan Bosne i Hercegovine. Ustanici nisu imali interes da otvore drugi front protiv lokalnih muslimana, jer bi to razbilo jedinstvo pokreta i omogućilo Porti da ustanak predstavi kao „vjersku pobunu“, što on u svojoj suštini nije bio. „Raja je ustala protiv sistema, a ne protiv pojedinaca.“

Najosjetljiviji dio Evansove analize odnosi se na pitanje identiteta i na to zašto izbjegava termin „ustanak Srba Bosne i Hercegovine“. On ne želi da ustanak izgleda kao srpski nacionalni project. Evans jasno navodi da su nosioci ustanka pravoslavni kmetovi, ali ne zato što je ustanak bio vjerski, nego zato što je pravoslavna raja nosila najveći teret feudalnog izrabljivanja. Evans koristi vjerske oznake (muslimani, pravoslavci, katolici) jer time depolitizuje lokalne identitete i izbjegava da ustanak predstavi kao dio srpskog nacionalnog pokreta, što bi bilo suprotno britanskim interesima u trenutku kada London nastoji ograničiti ruski uticaj na Balkanu.

Istovremeno, Evans piše kao etnograf i želi izbjeći anahronizam. On vidi da se dio pravoslavaca naziva Srbima, ali i da mnogi koriste samo vjerske ili lokalne oznake. On zaključuje da nacionalna svijest postoji ali ne razumije kontekst vjerskih i lokalnih oznaka. Nazivi „Srbi“ i „Turci“ u ustaničkom jeziku često su situacioni i vezani za logiku sukoba, pa ih on ne prenosi u svoj naučni aparat.

Evansova odluka da brutalno prikaže feudalni poredak nije u suprotnosti s britanskim interesima. Naprotiv, britanska javnost nije mogla podržati carstvo koje se održava sistematskim nasiljem nad hrišćanskom rajom. Evans želi pokazati da je ustanak posljedica realnih, duboko ukorijenjenih nepravdi, a ne ruske propagande, kako je tvrdila Porta. Time britanskoj diplomatiji daje analitički okvir za razumijevanje da se Bosna i Hercegovina ne mogu stabilizovati bez reformi.

Jedan detalj posebno upada u oci. Evans piše “Serbian church in Sarajevo” jer je u 19. vijeku to bio jedini ispravan, lokalno korišten i međunarodno razumljiv naziv. Današnji termin “Stara pravoslavna crkva” nastao je, vjerovatno, tek u 20. vijeku, iz kombinacije političkih, administrativnih i identitetskih razloga. Svi raniji izvori, uključujući Evansa, jasno govore o “srpskoj crkvi”, “srpskoj raji” i “srpskim sveštenicima”, što potvrđuje postojanje srpske pravoslavne zajednice u Bosni mnogo prije moderne politike.

(K-160)