Godina izdanja: 2019
ISBN: 978-86-6029-413-7
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Autor Krčmar, Filip, 1984-
Naslov Laslo Karačonji i njegovo doba : torontalska biografija u svetlu novinskih natpisa : (1854-1869) / Filip Krčmar ; [prevodi Filip Krčmar, Aranka Balint ; fotografije Dušan Marinković, Predrag Tica]
Jezik srpski, nemački
Godina 2019
Izdavanje i proizvodnja Novo Miloševo : Banatski kulturni centar ; Novi Bečej : Udruženje za negovanje tradicije, 2019 (Beograd : Glasnik)
Drugi autori Balint, Aranka (prevodilac) ; Marinković, Dušan, 1981- (fotograf) ; Tica, Predrag (fotograf) ; Bešlin, Milivoj, 1979- (recenzent) Kasaš, Aleksandar, 1952- (recenzent)
Fizički opis 435 str. : ilustr. ; 28 cm
Zbirka Edicija Istorija / Banatski kulturni centar, Novo Miloševo
Napomene Deo teksta uporedo na nem. i srp. jeziku
Tiraž 500
Str. 421: Reč recenzenata / Milivoj Bešlin, Aleksandar Kasaš
Napomene i bibliografske reference uz tekst
Bibliografija: str. 416-420
Summary: str. 404-406 ; Zusammenfassung: str. 407-409 ; Összefoglaló: str. 410-412.
(BKC; karton)
Predmetne odrednice Karačonji, Laslo, 1806-1869

PREDGOVOR
Ima već skoro četvrt veka otkako je grupa entuzijasta i zaljubljenika u zavičajnu istoriju Novog Miloševa započela rad na prikupljanju, publikovanju, javnom prezentovanju i popularizaciji građe u vezi sa ovdašnjom plemićkom porodicom Karačonji. Ovaj poduhvat vremenom je prerastao iz naizgled bezazlenog hobija u ozbiljan naučno-istraživački rad, koji je za proteklih dvadeset i pet godina dao lepe i zapažene rezultate. Oni su vidljivi i lako dostupni svakom posetiocu Novog Miloševa, koji ne može da ne primeti ovdašnji zavičajni muzej Kotarku, dvorac Karačonijevih, kao i druge znamenitosti ovog šarmantnog banatskog sela sa zanimljivim istorijatom.
O uspehu pomenutog posla, osim sačuvanih materijalnih spomenika kulture, svedoče i nebrojene kulturne manifestacije koje su pratile borbu za njihovo očuvanje i popularisanje – izložbe, promocije knjiga, razne priredbe sa muzičkim i folklornim sadržajem. U pomenutom periodu svetlost dana ugledale su brojne publikacije o Novom Miloševu, njegovoj istoriji i graditeljskom nasleđu, čiji su autori bili ne samo laici, meštani zaljubljeni u svoj zavičaj, već i ljudi od nauke, istoričari, novinari, kulturni delatnici i dr.
Na ovaj niz nastavlja se novo izdanje pod nazivom LASLO KARAČONJI I NJEGOVO DOBA, u kojoj su oslikani lik i delo torontalskog velikog župana Lasla Karačonjija Beodranskog (mađ. Beodrai Karátsonyi László, nem. Ladislaus Karátsonyi de Beodra), ali i burna, turbulentna i značajnim događajima bremenita istorijska epoha kojoj je on pripadao. Drugačije nije moglo – pisati Karačonjijevu biografiju ujedno znači i uhvatiti se u koštac sa istorijom Banata i Ugarske u XIX veku i svim kompleksnostima kojima je to vreme obilovalo.
Ova knjiga dugo je nastajala, neprekidno menjajući svoju koncepciju (pa i radni naslov), da bi napokon – sasvim slučajno – ugledala svetlost dana u istoj godini kada se navršava stotinu i po od smrti Lasla Karačonjija. U početku je bila zamišljena kao zbirka novinskih priloga o Karačonjiju, koje je autor prikupio prilikom istraživanja za potrebe svoje doktorske disertacije o Torontalskoj županiji, sada već davne 2010/2011. godine. Mahom se radilo o tekstovima na nemačkom jeziku, koji ne samo da su se odnosili na Karačonjijev životni put i javno delovanje, već su obuhvatali i niz drugih, izuzetno važnih istorijskih događaja koji su se odigrali na području Banata i južne Ugarske šezdesetih godina XIX veka. Obim ovih tekstova varirao je od kratkih, telegrafskih vesti do opširnih i detaljnih novinskih izveštaja; sadržinski, oni su obuhvatali: opise svečanih dočeka koji su Karačonjiju priređivani u Velikom Bečkereku u više navrata povodom njegovog imenovanja za torontalskog velikog župana; besede izgovorene prilikom svečanog uvođenja u dužnost (instalacije); županijske šematizme (spiskove županijskih činovnika); izveštaje o političkom agitovanju i izborima na području Torontalske županije i Velikokikindskog distrikta, kao i druge događaje koji su obeležili Karačonjijevu epohu.
Prvobitna ideja sastojala se u tome da se paralelno predstave originalni novinski tekstovi na nemačkom jeziku i njihovi prevodi na srpski. Međutim, kako je vreme odmicalo, neprestano su se pojavljivali novi podaci i nova građa, koja je bacala novo svetlo na Karačonjijev lik i delo. Pored tekstova velikobečkerečkog Vohenblata, koji je o njemu pisao i izražavao se isključivo u superlativima, valjalo je – radi istorijske objektivnosti – pokazati i „drugu stranu medalje” i u knjigu uvrstiti novinske napise srpskih glasila onog vremena – Srpskog dnevnika i Zastave. Takođe, građa Arhiva Vojvodine, odnosno njenog fonda F. 23 Zemaljska uprava za Srpsko Vojvodstvo i Tamiški Banat 1849–1861, pružila je veoma zanimljive i do danas malo poznate podatke o Karačonjijevom držanju u vreme Revolucije 1848/1849. i u periodu Bahovog neoapsolutizma koji je nakon nje usledio. Na kraju je prvobitna koncepcija o(p)stala, ali u nešto izmenjenom obliku.
U uvodnom delu knjige dat je pregled dosadašnjih istoriografskih ostvarenja o plemićkoj porodici Karačonji. Iza njega sledi rekonstrukcija biografije Lasla Karačonjija na osnovu postojećih podataka iz raspoloživih izvora i literature. Uz inicijalni osvrt na političke prilike u Evropi s početka XIX veka, ona je izdeljena na hronološke celine koje su podudarne sa važnim istorijskim događajima i razdobljima u Austriji, odnosno Ugarskoj: predrevolucionarno, tj. reformsko doba; Revolucija 1848/1849; period Bahovog neoapsolutizma; tranzicioni period od apsolutističkog ka uslovno rečeno, ustavnom (pre)uređenju (1861–1867); te postizanje Austro-ugarske nagodbe i Karačonjijeva smrt u prvim godinama dualističkog sistema.
Ostatak knjige čine prilozi – hronološki poređani novinski napisi koji ilustruju ne samo Karačonjijevo javno delovanje, već i njegovu percepciju u javnom diskursu i političke sisteme u kojima se ono javlja. Prostorno posmatrano, oni su vezani za Banat i prate važna zbivanja na području Velikobečkerečkog okruga (u vreme neoapsolutizma), Torontalske županije i Velikokikindskog privilegovanog distrikta, kao političko-administrativnih jedinica koje su postojale na ovom prostoru kroz veći deo XIX veka. Ovakva koncepcija odaje prikaz višenacionalnog prostora južne Ugarske zahvaćenog političkim previranjima, stalnim administrativnim prekrajanjima i sučeljavanjem političkih i nacionalnih interesa naroda koji su ovde živeli. Karačonjijevo prisustvo u ovim dešavanjima nekada je više, a nekada manje vidljivo, ali je nesporno; kao nosilac najviših državnih funkcija, tj. u svojstvu torontalskog podžupana i velikog župana, on je svakako morao biti upućen u sva politička zbivanja na ovom području i na njih je uticao, u većoj ili manjoj meri. Otuda se i pojedini tekstovi koji su uvršteni u knjigu mogu na prvi pogled učiniti upitnim i suvišnim, ali svakako predstavljaju makar delić političkog mozaika vremena u kom je on delovao. U celini uzevši, na kraju prikupljanja i sređivanja ove građe, ostaje nada da će njegov lik i delo biti bar malo rasvetljeniji i jasniji nego što je to do sada bio slučaj, a možda i podstaći neka dalja istraživanja na terenu zavičajne istorije Banata u XIX veku.
*
Nemoguće je napraviti uvod u priču o Laslu Karačonjiju bez odgovarajućeg osvrta na pojedince bez čije pomoći i truda ona ne bi mogla biti ispričana na ovaj način i u ovakvoj formi. Zasluga je g. Dragana Rauškog, neumornog zaštitnika i promotera kulturno-istorijske baštine Novog Miloševa, što je knjiga Laslo Karačonji i njegovo doba ugledala svetlost dana. Zahvaljujući njegovim idejama, agilnosti (a ponajviše strpljenju), dobar deo građe koji je ostao neiskorišćen u pisanju autorove doktorske disertacije ostao bi zaboravljen i neupotrebljen. Na ovaj način, on je našao svoju svrhu među koricama ove knjige, na obostrano zadovoljstvo kako autora, tako i izdavača.
Zahvalnost dugujem i g. Điprijanu Glavanu iz Muzeja Banata (Muzeul Banatului) u Temišvaru, na podacima o porodici Karačonji koje mi je ustupio iz tamošnjih matičnih knjiga, kao i njegovom kolegi Zoranu Markovu. Takođe, veoma korisne bile su napomene i saveti g. Janoša Gilišea iz Makova, koji je, na svoj način, istraživao ne samo porodicu Karačonji, već i druge plemićke porodice u Banatu. Njihova pomoć je bila izuzetna i još jednom je potvrdila da je nemoguće pravilno shvatiti prošlost Banata bez jasne predstave o njegovoj nekadašnjoj celovitosti i prevazilaženja u međuvremenu postavljenih državnih granica.
Naposletku, zahvaljujem se na pomoći i Aranki Balint, Iboji Toškov i Regini Milanov na pomoći oko prevoda sa mađarskog i na mađarski; prof. Branki Dabić za gramatičke i stilske korekcije sažetka na nemačkom, i Sandri Martinović za korekciju sažetka na engleskom jeziku. Osim Biljani Tasković koja je izvršila lekturu rukopisa, i Danki Gečmenici koja ga je pripremila za štampu, veliku zahvalnost dugujem i recenzentima – prof. dr Aleksandru Kasašu i dr Milivoju Bešlinu. Svojim doprinosom, svi oni su, na ovaj ili onaj način, utkali deo sebe u stranice ove knjige.
U Zrenjaninu,
februar 2019.
Filip Krčmar

MG P42 (N)