Godina izdanja: 1989
ISBN: 86-07-00432-8
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Prosveta 1989 1504 strane

odlična očuvanost

zpk

1. Kratak sažetak

Stvaranje Jugoslavije 1790–1918 predstavlja široku istorijsku analizu procesa koji su tokom više od jednog veka doveli do stvaranja jugoslovenske države 1918. godine. Ekmečić ne posmatra Jugoslaviju kao proizvod samo Prvog svetskog rata, već kao rezultat dugog razvoja nacionalnih ideja, kulturnih pokreta, političkih programa, društvenih promena, verskih odnosa i međunarodne politike.

Autor period od 1790. do 1918. deli na četiri velika razdoblja:

1. Kratak sažetak

Doba verovanja (1790–1830) – početno oblikovanje nacionalne svesti i ideja o zajedništvu.
Doba kulture (1830–1860) – jezik, književnost, kulturni preporod i oblikovanje nacionalnih identiteta.
Doba politike (1860–1903) – stvaranje političkih programa, stranaka i organizovanih nacionalnih pokreta.
Doba nasilja (1903–1918) – radikalizacija nacionalnih pokreta, politički sukobi, balkanski ratovi i Prvi svetski rat. KKupindo+1

Posebno mesto imaju Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Slovenija, Dalmacija, Vojvodina, Makedonija i južnoslovenske zemlje unutar Habzburške monarhije i Osmanskog carstva.

2. Glavne teze i ideje

Jugoslavija 1918. nije nastala iznenada, već je bila rezultat dugog istorijskog procesa.
Nacionalni pokreti južnoslovenskih naroda postepeno su prelazili od kulturnog preporoda ka političkom ujedinjenju.
Jezik i kultura imali su ključnu ulogu u stvaranju nacionalne svesti.
Religija je istovremeno povezivala i razdvajala južnoslovenske narode.
Srpski, hrvatski, slovenački i drugi nacionalni pokreti razvijali su se u različitim političkim i društvenim uslovima.
Srbija je tokom XIX veka postala jedan od najvažnijih centara južnoslovenskog nacionalnog pitanja.
Oslobađanje od Osmanskog carstva bilo je povezano sa širim procesom nacionalnog ujedinjenja.
Habzburška monarhija predstavljala je ključni okvir za razvoj hrvatskog, slovenačkog i srpskog političkog života u srednjoj Evropi.
Nacionalni programi nisu uvek bili međusobno saglasni; postojale su različite predstave o tome ko treba da bude nosilac ujedinjenja i kako bi zajednička država trebalo da izgleda.
Velike sile – naročito Austrija, Rusija, Italija, Nemačka i druge – snažno su uticale na južnoslovensko pitanje.
Balkanski ratovi 1912–1913. bitno menjaju politički položaj Balkana.
Prvi svetski rat stvara okolnosti u kojima postaje moguće konačno državno ujedinjenje.
1918. predstavlja kulminaciju dugog procesa, ali istovremeno i početak novih političkih problema.

3. Ključni pojmovi sa objašnjenjima

Jugoslovenstvo – ideja o političkom i/ili kulturnom zajedništvu južnoslovenskih naroda.
Nacionalizam – ideologija koja naciju smatra osnovom političkog organizovanja.
Nacionalna svest – osećanje pripadnosti određenoj naciji i njenoj kulturi.
Nacionalni preporod – kulturni i politički proces oblikovanja moderne nacionalne svesti.
Ilirski pokret – hrvatski kulturno-politički pokret XIX veka koji je zagovarao južnoslovensko kulturno povezivanje.
Slovenački preporod – razvoj slovenačke nacionalne kulture, jezika i političke svesti.
Srpski nacionalni pokret – proces političkog i kulturnog oblikovanja moderne srpske nacije.
Štokavsko područje – jezički prostor koji je imao veliki značaj u raspravama o kulturnom i nacionalnom jedinstvu.
Verska pripadnost – jedan od važnih činilaca oblikovanja različitih nacionalnih identiteta.
Oslobođenje – proces oslobađanja balkanskih teritorija od osmanske vlasti.
Ujedinjenje – političko povezivanje različitih teritorija i naroda u zajedničku državu.
Habzburška monarhija – velika srednjoevropska država u kojoj su živeli brojni južnoslovenski narodi.
Osmansko carstvo – imperija koja je vekovima kontrolisala veliki deo Balkana.
Velika istočna kriza – velika međunarodna kriza 1875–1878. oko osmanskih teritorija na Balkanu.
Berlinski kongres – međunarodni skup 1878. koji je preuredio političke odnose na Balkanu.
Balkanski ratovi – ratovi 1912–1913. koji su bitno promenili teritorijalni položaj balkanskih država.
Jugoslovenski odbor – politička organizacija koja je tokom Prvog svetskog rata radila na ujedinjenju južnoslovenskih zemalja.
Krf­ska deklaracija – sporazum iz 1917. koji je predvideo stvaranje zajedničke države Srba, Hrvata i Slovenaca.
Narodno vijeće – političko predstavničko telo južnoslovenskih zemalja bivše Austro-Ugarske 1918.
Država SHS – Država Slovenaca, Hrvata i Srba, proglašena 1918. na južnoslovenskim teritorijama bivše Austro-Ugarske.
Kraljevina SHS – država nastala 1. decembra 1918. ujedinjenjem Kraljevine Srbije sa Državom Slovenaca, Hrvata i Srba.

4. Ključne ličnosti

Dositej Obradović – važan prosvetitelj; njegovo Pismo Haralampiju Ekmečić povezuje sa ranim oblikovanjem modernih nacionalnih ideja.
Vuk Stefanović Karadžić – reformator srpskog jezika i kulture.
Ljudevit Gaj – vođa ilirskog pokreta.
Jovan Jovanović Zmaj – značajan predstavnik srpske književnosti i nacionalne kulture.
Ilija Garašanin – srpski državnik i autor Načertanija.
Petar II Petrović Njegoš – crnogorski vladika, vladar i književnik.
Mihailo Obrenović – srpski knez koji je podržavao ideje šireg južnoslovenskog povezivanja.
Nikola Pašić – jedan od najznačajnijih srpskih političara krajem XIX i početkom XX veka.
Ante Starčević – važan hrvatski politički mislilac i predstavnik pravaške ideologije.
Josip Juraj Štrosmajer – hrvatski biskup i zagovornik južnoslovenske saradnje.
Frano Supilo – hrvatski političar i jedan od istaknutih članova Jugoslovenskog odbora.
Ante Trumbić – predsednik Jugoslovenskog odbora.
Nikola I Petrović Njegoš – crnogorski knjaz i kralj.
Petar I Karađorđević – kralj Srbije, a potom Kraljevine SHS.
Aleksandar Karađorđević – regent Srbije i kasnije prvi regent Kraljevine SHS.
Vudro Vilson – predsednik SAD čiji su principi nacionalnog samoopredeljenja uticali na posleratni poredak.

5. Ključni narodi i političke zajednice

Srbi – Hrvati – Slovenci – Crnogorci – Makedonci – Bošnjaci/Muslimani u tadašnjoj terminologiji – Južni Sloveni – Mađari – Austrijanci – Italijani – Nemci – Turci.

Najvažniji politički okviri bili su:

Srbija – Crna Gora – Habzburška monarhija – Austro-Ugarska – Osmansko carstvo – Bosna i Hercegovina – Hrvatska – Slovenija – Dalmacija – Vojvodina – Makedonija.

6. Najvažniji događaji i datumi

1783. – Dositej Obradović, Pismo Haralampiju; Ekmečić ga izdvaja kao rani izraz moderne nacionalne svesti. KKupindo
1804. – početak Prvog srpskog ustanka.
1815. – Drugi srpski ustanak.
1830. – Srbija dobija široku autonomiju u okviru Osmanskog carstva.
1830–1860. – „doba kulture“ i razvoj nacionalnih preporoda.
1848. – revolucije širom Evrope i snažan razvoj nacionalnih pokreta.
1850. – Bečki književni dogovor.
1860–1903. – „doba politike“ i snažnije organizovanje nacionalnih pokreta.
1875. – početak ustanka u Bosni i Hercegovini.
1876–1878. – Srpsko-turski i Rusko-turski rat.
1878. – Berlinski kongres; Srbija i Crna Gora dobijaju međunarodno priznatu nezavisnost, a Austro-Ugarska dobija mandat da okupira Bosnu i Hercegovinu.
1903. – Majski prevrat u Srbiji; početak nove faze srpske i jugoslovenske politike.
1908. – Aneksiona kriza zbog pripajanja Bosne i Hercegovine Austro-Ugarskoj.
1912–1913. – Balkanski ratovi.
1914. – Sarajevski atentat i početak Prvog svetskog rata.
1915. – povlačenje srpske vojske preko Albanije; formiranje i jačanje političkog rada Jugoslovenskog odbora.
1917. – Krfska deklaracija.
1918. – raspad Austro-Ugarske i stvaranje Države Slovenaca, Hrvata i Srba.
1. decembar 1918. – proglašena Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.

7. Četiri epohe – najvažnije za pamćenje

1790–1830 – Doba verovanja: religija, tradicija i početni oblici nacionalne svesti.

1830–1860 – Doba kulture: jezik, književnost, kulturni preporod i oblikovanje nacionalnog identiteta.

1860–1903 – Doba politike: politički programi, stranke, nacionalni pokreti i borba za politička prava.

1903–1918 – Doba nasilja: radikalizacija politike, atentati, balkanski ratovi, Prvi svetski rat i konačno ujedinjenje.

Prema Ekmečićevom tumačenju, stvaranje Jugoslavije bilo je rezultat dugog procesa u kojem su se preplitali nacionalni preporodi, kulturno i jezičko povezivanje, politički programi, oslobađanje od Osmanskog carstva, položaj južnoslovenskih naroda u Habzburškoj monarhiji, interesi velikih sila, balkanski ratovi i Prvi svetski rat. Ujedinjenje 1918. zato treba razumeti kao završetak dugog procesa, ali ne i kao jednostavan ili potpuno usklađen projekat svih južnoslovenskih naroda.

8. Ključni pojmovi :

Stvaranje Jugoslavije – Milorad Ekmečić – jugoslovenstvo – nacionalizam – nacionalna svest – nacionalni preporod – Dositej Obradović – Vuk Karadžić – ilirski pokret – Ljudevit Gaj – jezik – kultura – štokavsko područje – vera – Srbi – Hrvati – Slovenci – Crnogorci – Makedonci – Srbija – Crna Gora – Bosna i Hercegovina – Hrvatska – Slovenija – Dalmacija – Vojvodina – Osmansko carstvo – Habzburška monarhija – Austro-Ugarska – oslobođenje – ujedinjenje – Načertanije – Ilija Garašanin – Velika istočna kriza – Berlinski kongres – 1878. – Majski prevrat – 1903. – Aneksiona kriza – 1908. – Balkanski ratovi – 1912–1913. – Sarajevski atentat – 1914. – Jugoslovenski odbor – Krfska deklaracija – 1917. – Država Slovenaca, Hrvata i Srba – 1918. – Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca.