ISBN: Ostalo
Godina izdanja: 1997
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Autor - osoba Stamenković, Srboljub Đ., 1951-2010 = Stamenković, Srboljub Đ., 1951-2010
Naslov Vladičin Han : geneza, naseobinska evolucija i geoprostorne promene / Srboljub Đ. Stamenković
Vrsta građe knjiga
Jezik srpski
Godina 1997
Izdavanje i proizvodnja Beograd : Geografski fakultet, 1997 (Vranje : Cicero)
Fizički opis 272 str. : ilustr. ; 21 cm
Zbirka Posebna izdanja = Special edition book ; ǂknj. ǂ10
Napomene Tiraž 2000
Beleška o autoru i izvod iz recenzije na koricama
Summary ; Zusammenfassung
Registar.
Predmetne odrednice Vladičin han -- Monografija

PREDGOVOR
Naučno poimanje istorije i savremenih svojstava pojedinih naselja uopšte, a u Srbiji posebno, pripada kategoriji izuzetno složenih pitanja. Naime, u bilo kom naselju sublimirana je sveukupnost ljudske biološke i ekonomske egzistencije u nizu generacija, s jedne strane, i mnoštvo eksternih uticaja okružavajuće uže i šire „žive” i „nežive prirode”, s druge. U njemu se najslikovitije pokazuje jedinstvo i međuzavisnost prirode i ljudskog društva, hronološki redosled različitih civilizacijskih uticaja, pozitivno i negativno, progresivno i konzervativno i slično, ali sa stanovišta naučne suštine bitno različite kategorije. Upravo to, sagledavanje prirodnog i antropogenog i njihov uticaj na formiranje individualnosti geografskog pejzaža, glavna je odlika kompleksnih geografskih izučavanja naselja u našoj zemlji, kako savremenih tako i klasičnih antropogeografskih.
Kompozicija ove knjige – koncepcijski i tematski – zasnovana je savremenom geografskom pristupu proučavanja ljudskih naselja. Vladičin Han i njegovo geografsko okruženje sa mnoštvom specifičnih karakteristika i različitosti, ili svojom „geografičnošću”, pruža znatne mogućnosti za iskazivanje kompleksnosti – naučne širine i dubine (sveobuhvatnosti) – geografskog pristupa izučavanja naselja. Otuda, između ostalog, potiče i naše interesovanje za problematiku urbanog razvoja ovog, po mnogo čemu, interesantnog i osobenog naselja Južnog Pomoravlja.
Ova knjiga: Vladičin Han – Geneza, naseobinska evolucija i geoprostorne promene, treća po redu sa sličnom kompozicijom, ali istovremeno i sadržajno znatno različita i sveobuhvatnija od prethodnih, ima za cilj da ukaže na bitne činjenice i trendove u urbanom razvoju, od najstarijih vremena do naših dana, i objasni nepoznata i delimično poznata svojstva dosadašnjeg razvitka. Uz to, nastojali smo da sagledamo i neke savremene trendove razvoja u okolini Vladičinog Hana od značaja za organizovanje racionalne mreže naselja i uspostavljanje kvalitetnih prostorno-funkcionalnih odnosa i veza. S tog aspekta naglasak smo stavili na neke aktuelne naseobinske, demografske i ekonomske razvojne tendencije i geoprostorne promene važne za sagledavanje prostorne ravnoteže, ili neravnoteže, u mreži opštinskih naselja. Ove tendencije i promene reprezentuju: opštu sliku razvoja grada i ostalih opštinskih naselja, intenzitet, obim razvojne interakcije između grada i okoline, stepen prostorno-funkcionalne integracije grada sa užim okruženjem, kao i način i oblike transformacije okolnog naseobinsko-geografskog pejzaža prouzrokovane regionalno-funkcionalnim delovanjem Vladičinog Hana. Ove i druge karakteristike razvoja ilustrovali smo mnogobrojnim prilozima (tabele, tematske karte, skice, grafikoni i fotografije) koje upotpunjuju tekst i čine ga jednostavnijim, preglednijim i sadržajnijim.
Ova knjiga nastavak je našeg rada započetog sredinom osamdesetih godina. Ranije, kao i ovom prilikom – tokom 1996. i početkom 1997. godine, boraveći u Vladičinom Hanu i okolnim naseljima – naišli smo na razumevanje, predusretljivost i dobročiniteljstvo svake vrste ovdašnjih stanovnika, kao i opštinskih „čelnika”. U ovim kontaktima videli smo obilje pozitivnih osobina (čestitost, trudoljubivost, težnja ka progresu, patriotizam i sl.) i ljudske plemenitosti iskazane kroz težnju pojedinaca da govore o svom gradu i svojim sugrađanima, u prošlosti i sadašnjosti, i da na bilo koji način pomognu stvaranje knjige o svom gradu. U tom smislu osećamo potrebu da i u ovoj situaciji to pomenemo i izrazimo našu zahvalnost i poštovanje.
Činjenica je da spisak onih (pojedinaca, grupa, preduzeća, ustanova, asocijacija i sl.) koji su pomogli i publikovanje ove knjige ima znatnu dužinu. Ali, i pored toga, od mnoštva, u pravom smislu te reči, pojedinaca koji su nam pružili dragocenu pomoć i podršku u svim fazama rada na ovoj knjizi, navodimo sledeće: gospodina Zorana Ljubisavljevića, u vreme početka naših poslednjih terenskih istraživanja predsednika Izvršnog odbora SO Vladičin Han, a sada poslanika u Narodnoj skupštini Republike Srbije i generalnog direktora IGM „8. septembar”; gospodina Srboljuba Cvetkovića, aktuelnog predsednika SO Vladičin Han, i gospođu Vesnu Jović, direktora Informativnog PRES-CENTRA Vladičin Han. Njihovo dobročiniteljstvo prema svom gradu i našim naporima, kao i htjenje i želja da se od zaborava sačuva ono što krasi njihov grad i stvaralaštvo (materijalno i duhovno) ovdašnjih ljudi, teško je, ili preciznije rečeno skoro nemoguće, opisati i dočarati. Ubeđeni smo da Vladičin Han sa ovakvim i sličnim pojedincima i grupama ima svetlu perspektivu.
Knjiga je namenjena, u prvom redu, žiteljima Vladičinog Hana i okoline, ali i stručnjacima različitih profesionalnih orijentacija (geografima, sociolozima, demografima, urbanistima, etnolozima, ekonomistima i sl.). Kao takva ima za cilj da od zaborava sačuva mnoštvo činjenica iz naseobinske prošlosti i savremenosti. Ona ilustruje razvojni put današnjeg grada i svedoči o upornosti ovdašnjih ljudi da biološki i ekonomski egzistiraju na geoprostoru izuzetno burnih istorijskih događanja i sa relativno skromnim prirodnim potencijalima. Živeći u takvim uslovima ovdašnji ljudi stvorili su grad kojim se ponose. Ljubav prema svom gradu oni, između ostalog, vrlo često iskazuju opaskama o svom naseobinskom – vladičinohanskom – poreklu, kako kada su u samom Vladičinom Hanu, a još više kada su van njega: „Ja sam Hančanin”, „moji su rodom Hančani” i sličnim. Mnogi od njih, svoj odnos prema gradu iskazali su i obimnim, detaljnim i često konstruktivnim kazivanjima o gradu ili pojedinim znamenitim ličnostima težeći tako da to prikažu u što lepšem svetlu i sadržajnije.

SADRŽAJ
PREDGOVOR 3
UVODNE NAPOMENE 11
I GEOGRAFSKI POLOŽAJ 13
Opšta obeležja 13
Regionalni položaj 17
Lokalni položaj 24
II GENEZA I OPŠTE ODLIKE URBANO-NASEOBINSKE EVOLUCIJE 29
Fizičko-geografski faktori razvoja 30
Reljef 30
Klima 35
Vodni resursi 39
Vodosnabdevanje grada 44
Zemljište 46
Vegetacija 47
Životinjski svet 49
Antropogeni faktori razvoja 50
Stihijski uticaji 51
Planski uticaji 51
Naziv grada 52
Skopski mitropolit Paisije 55
Naseobinska istorija i prostorni razvoj 57
Periodizacija naseobinske evolucije 67
Faza integrisanog naseobinskog razvoja 67
Faza samostalnog naseobinskog razvoja 68
Ruralna podfaza 69
Središnja (mešovita) podfaza 69
Savremena urbana podfaza 70
Savremena urbana prostorno-funkcionalna struktura 71
Unutargradski funkcionalni zoning 79
Urbano-geoekološki problemi 84
III DEMOGRAFSKI RAZVITAK 91
Antropogeografska i demografska prošlost 93
Savremeni razvoj urbane populacije 100
Gustina naseljenosti 104
Prirodno kretanje stanovništva 106
Natalitet 107
Fertilitet 108
Mortalitet 108
Prirodni priraštaj 109
Migraciona svojstva 112
Autohtono i imigraciono stanovništvo 113
Periodizacija doseljavanja stanovništva 116
Teritorijalna struktura doseljenog i iseljenog stanovništva 118
Dnevne migracije stanovništva 121
Biološke i društvene strukture 123
Polna struktura 123
Starosna struktura 125
Kontingenti predškolske dece i školske omladine 130
Radni kontingent i demografske rezerve radne snage 132
Fertilni kontingent 134
Ekonomska struktura 135
Obrazovna struktura 140
Konfesionalna struktura 144
Etnička struktura 146
Domaćinstva 148
IV REGIONALNO-FUNKCIONALNA STRUKTURA I ZNAČAJ 153
Savremeni ekonomski razvoj i geoprostorne promene 155
Opšte odlike razvoja 155
Karakteristike razvoja poljoprivrede 161
Industrijski razvitak 165
Slobodna zona „Vladičin Han” 166
Regionalno-funkcionalni razvitak i struktura 168
Agrarna i agroindustrijska funkcija 169
Industrijska funkcija 172
Saobraćajna funkcija 180
Trgovačka funkcija 184
Zanatska funkcija 188
Turistička funkcija 190
Administrativno-upravna funkcija 195
Prosvetna funkcija 198
Zdravstvena funkcija 203
Kulturna funkcija 206
V URBANA PROSTORNO-UTICAJNA SFERA 213
Naselja i prostorno-demografske promene 214
Osnovni demografski problemi 223
Lokalni urbani sistem 236
Areal povremenih dnevnih migracija 236
Areal kontinuiranih dnevnih migracija 237
Zona radne snage 242
Zona školskog uticaja 242
Stepen prostorno-funkcionalne povezanosti 243
Zona najjačeg delovanja 245
Zona srednjeg uticaja 245
Zona slabog uticaja 245
Periferijska zona uticaja 245
Geografsko-statistički prikaz naselja opštine Vladičin Han 246
Površina katastarskih opština (atara) i njihova opšta gustina naseljenosti (st./ha) 1948. i 1991. godine 246
Komparativni pregled ukupne populacije po posleratnim popisima 248
Komparativni pregled broja domaćinstava po posleratnim popisima i stanova 1971, 1981. i 1991. godine 249
Broj živorođene dece 1963, 1965, 1971, 1981, 1985, 1991. i 1995. godine 251
Broj umrlih stanovnika 1963, 1965, 1971, 1981, 1985, 1991. i 1995. godine 252
Prirodni priraštaj stanovništva 1963, 1965, 1971, 1981, 1985, 1991. i 1995. godine 254
ZAKLJUČAK 257
REGISTAR AUTORA 261
Summary 263
Zusammenfassung 267


O AUTORU
Dr Srboljub B. Stamenković, vanredni profesor Geografskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, rođen je 22. avgusta 1951. godine u Bukovcu kod Vranja. Posle redovnih završava magistarske studije, smera „Geografske osnove prostornog planiranja“, odbranom rada „Urbano-geografski razvitak Vranja“, na Geografskom fakultetu u Skoplju, gde stiče naučni stepen doktora geografskih nauka odbranom teze „Prostorno-funkcionalni odnosi i veze centralnih naselja u vranjskom subregionu“.
Pre zaposlenja na (do 1990) Geografski fakultet u Beogradu radio je kao srednjoškolski profesor (Ekonomska škola „Dimitrije Tucović“, Vranje), predavač, profesor i pomoćnik direktora više škole (Pedagoška akademija „Ivo Andrić“, Vranje), predavač za urbanu geografiju (Odsek za geografiju PMF-a, Priština) i savetnik za geografiju (Republički zavod za unapređenje vaspitanja i obrazovanja, Beograd).
Sada radi i kao profesor geografije na Učiteljskom fakultetu u Vranju (Univerzitet u Nišu). Bavi se izučavanjem naselja. Do sada je objavio samostalno ili u koautorstvu pet naučnih monografija:
„Dnevne migracije stanovništva (radne snage i školske omladine) prema centralnim naseljima u vranjskom subregionu“ (1989);
„Dnevne migracije stanovništva (radne snage i učenika) prema Aleksandrovcu i Brusu“ (1995);
„Vranje – Geneza i naseobinska evolucija“ (1995);
„Svilajnac – Geneza, naseobinska evolucija i geoprostorne promene“ (1996);
„Vladičin Han – Geneza, naseobinska evolucija i geoprostorne promene“ (1997);
jedan univerzitetski („Geografija naselja“, 1992) i tri srednjoškolska udžbenika (1989–1991), šest osnovnoškolskih i srednjoškolskih radnih svezaka (1989–1991) i više od 60 radova (1975–1997) – naučnih, naučno-popularnih i stručnih, u geografskim i drugim naučnim publikacijama za društvena pitanja.

MG P75 (N)