ISBN: Ostalo
Godina izdanja: 1971, 1982
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Odlično očuvano, retko u kompletu!
MG P45 (F)

PREDGOVOR
U bližoj i daljoj prošlosti je bilo nekoliko slučajeva koji su na svoj način upozorili javnost na stećke i njihovu osebujnost, ali je izložba jugoslavenskog srednjovjekovnog slikarstva i plastike, koja je održana 1950. godine u Parizu, stvarno uspjela da istakne pravu vrijednost stećaka i da za njih ozbiljno zainteresuje strane i naše stručne i obrazovanije krugove. Od tada je uslijedio niz inicijativa i organizovanih aktivnosti oko zaštite, evidencije, istraživanja i proučavanja fonda ove vrste naših spomenika kulture, čiji su rezultati sasvim očekivani. Prošlo je vrijeme kada su stećci uništavani, zbog toga što su se najčešće na njih gledalo kao na stara groblja koja samo smetaju, ili koja predstavljaju jeftin građevinski materijal. Sada i širi krugovi naših građana nastoje da se stećci što bolje očuvaju i koriste za svestrane potrebe.
U međuvremenu je obavljena sistematska evidencija svih stećaka u Jugoslaviji, čiji je glavni rezultat publikacija u kojoj je dat kataloško-topografski pregled čitavog fonda. Paralelno s tim radio se na prikupljanju, sistematizaciji i objavljivanju naučne građe najvažnijih regiona i lokaliteta stećaka, o čemu već imamo seriju od deset tomova posebnih izdanja i nekoliko desetaka stručnih radova koji su objavljeni u Našim starinama, Glasniku Zemaljskog muzeja u Sarajevu i drugim časopisima, kao i seriju od četiri toma natpisa stećaka. Ti i drugi rezultati su, s jedne strane, zahtijevali još neka dopunska istraživanja, a sa druge, sistematizaciju čitave naučne građe, njeno proučavanje i odgovor barem na najvažnija pitanja koja se postavljaju. Trebalo je utvrditi teritorij, brojno stanje, pripadnost, vremensku pojavu i trajanje stećaka, trebalo je stvoriti listu oblika stećaka, objasniti natpise, sistematizirati i prikazati reljefne motive stećaka i pokušati protumačiti njihovo porijeklo, stilske osobine i značenje. Trebalo je, pored ostaloga, egzaktno utvrditi odnos stećaka i bosanskih heretika, stećaka i Vlaha itd. Ukazala se potreba pisanja monografske studije koja bi što kompleksnije obuhvatila fenomen i problem stećaka. Tako je došlo do ovoga poduhvata, na čemu sam kontinuirano radio od 1971. godine.
Najprije sam pristupio dopunskim terenskim istraživanjima i kompletiranju naučne građe, a potom studije građe po temama – oblici, natpisi, ukrasi i dr., uz konsultovanje stručne literature. Ukazala se potreba prikupljanja i razmatranja komparativnih materijala, kako u našoj zemlji tako i u inostranstvu. U vezi s tim, imao sam tri kraća studijska putovanja u Srbiju, Makedoniju i Hrvatsku. Bio sam u prilici da idem i na kraća studijska putovanja u Italiju, Francusku, Mađarsku, Bugarsku, Tursku, Grčku i Sovjetsku Armeniju. Većinu ovih studijskih putovanja omogućila mi je Republička komisija za kulturno nasljeđe Bosne i Hercegovine, a onda Zajednica za kulturu BiH i Zavod za naučno-tehničku i kulturno-prosvjetnu saradnju sa inostranstvom BiH.
U toku ovoga rada nastojao sam da ne ispustim iz vida od onoga što je do sada napisano o stećcima. Moram priznati da su mi stručni radovi Ćire Truhelke, Alojza Benca, Dimitrija Sergejevskog, Marka Vege, Mirjane Čorović-Ljubinković, Anđele Horvat, Cvite Fiskovića, Nevenke Bezić-Božanić, Pavla Anđelića, Marijane Wenzel, Đure Baslera, Zdravka Kajmakovića i Radomira Stanića, kao direktnih terenskih istraživača stećaka, mnogo pomogli. Razumljivo, ja sam se dosta oslanjao na rezultate koje su u svojim studijama nekih pitanja stećaka postigli Svetozar Radojčić, Jaroslav Šidak, Alojz Benac, Marko Vega, Marijan Wenzel, Cvito Fisković, Pavao Anđelić, Ljubomir Karaman, Vojislav Đurić, Mirjana Čorović-Ljubinković, Miroslav Raukar i Đuro Basler. Posebno dragocjenu pomoć su mi predstavljala mišljenja do kojih su došli Jaroslav Šidak, Svetozar Radojčić, Cvito Fisković i Alojz Benac.
U posljednjoj fazi rada osjetio sam potrebu da se konsultujem s nekim našim stručnjacima koji poznaju ovu problematiku, ili su joj bliski. U tome smislu sam o pitanju srednjovjekovne Crkve bosanske imao vrlo korisne kontakte sa prof. dr Jaroslavom Šidakom, o pitanjima natpisa stećaka sa mr Tomislavom Raukarom, a o pitanjima reljefnih motiva sa Mirjanom Čorović-Ljubinković, prof. Radomirom Stanićem, dr Pavlom Anđelićem, prof. Đurom Baslerom i dr Slobodanom Zečevićem, kojima i ovom prilikom zahvaljujem na pomoći.
Koncepcija i naslov knjige bili su predmet o kojem sam duže razmišljao. Brižljivijim upoznavanjem i studiranjem dosadašnjih istraživanja i proučavanja stećaka mogao sam uočiti važnije aktivnosti i glavne rezultate tih istraživanja i proučavanja koje sam, nakon kritičkog preuzimanja, udružujući ih sa vlastitim rezultatima, izložio u prva dva poglavlja knjige. Važnim pitanjima utvrđivanja teritorija rasprostiranja, brojnog stanja i hronologije stećaka posvetio sam posebnu pažnju u svome studiju, što se vidi iz trećeg poglavlja. Težište čitavog poduhvata je na glavnim umjetničkim svojstvima stećaka – oblicima, natpisima i ukrasima, uključujući majstore i njihov postanak, čemu je u studiju posvećeno najviše vremena, a knjizi dato najviše prostora – u IV poglavlju. Već duže vremena znatan broj naučnih radnika i ostalih zainteresovanih građana, naročito u inostranstvu, stećke smatraju isključivo bogumilskim nadgrobnim spomenicima i svu umjetnost stećaka najčešće nazivaju bogumilskom umjetnošću. Kako takvo naučno neopravdano shvatanje ne bi uzelo prevelikog maha, bilo je nužno da se odnos stećaka i bosanske crkve postavi i objasni što je moguće tačnije. To pitanje je nedavno iskrslo i zbog pripadnosti većine stećaka Vlasima prednet u posebnom poglavlju. Duboki korijeni umjetnosti stećaka i njena domaća tradicija se jasno odražavaju na nišanima, krstačama i drugim vrstama vremenski bliskih i nešto kasnijih nadgrobnih spomenika, zbog čega je bilo potrebno i to pitanje proučiti i prikazati. Tome je posvećeno jedno poglavlje. Na kraju sam pokušao da u nekoj vrsti rezimiranog zaključnog uopštavanja u kratkim potezima predstavim stil i njihovu umjetnost u cjelini.
Bilješke se nalaze poslije svakog poglavlja.
Na kraju sam dao bibliografiju, koja je obuhvatila sve važnije radove iz ove oblasti koji su publicirani do danas, a potom i registar ličnih imena i važnijih geografskih imena, naselja i imena ostalih važnijih pojmova koji se u tekstu spominju.
Knjigu prate nužni ilustrativni prilozi – topografska karta lokaliteta stećaka, tabele crteža i fotosa oblika i važnijih reljefnih motiva, kao i pojedinačni crteži i fotosi koji se odnose na važnije reljefne motive i natpise stećaka, ili na njihove paralele. Kartu je izradio Nikola Bandić, crteži su izvučeni po mojim skicama, a fotose su Ranka Rosica i moji.
Htio bih da se ovom prilikom zahvalim svima koji su mi u ovome poduhvatu pomogli, naročito uvaženim eminentnim stručnjacima na njihovim savjetima, kao i uvaženim recenzentima – akademiku dr Đuri Boškoviću i dr Pavlu Anđeliću, zatim lektoru i tehničkoj redakciji knjige. Posebnu zahvalnost dugujem Republičkoj komisiji za izdavanje edicije „Kulturno nasljeđe Bosne i Hercegovine” i njenoj redakciji, kao i Izdavačkom preduzeću „Veselin Masleša” u Sarajevu, koji su prihvatili i realizovali ovo izdanje, a prije toga omogućili objavljivanje svih neophodnih prethodnih i pripremnih radova vezanih za ovo izdanje.
Iako sam nastojao da, koliko je to bilo moguće u ovome stepenu istraživanja i proučavanja stećaka i njihove umjetnosti, oblicima, sistematiziram i analiziram prikupljenu naučnu građu, a potom u jednoj naučnoj sintezi odgovorim barem na najvažnija pitanja iz ove oblasti, ne mislim u tome radu nema raznovrsnih praznina, nedostataka i manjkavosti, možda naročito nedorečenosti i nepotpunosti. Smatram da na neka pitanja objektivno nije moguće u ovome momentu ni odgovoriti. Neka pitanja ostaju otvorena za dalja proučavanja.
Nadam se da će ova knjiga biti shvaćena kao napor i nastojanje jednoga čovjeka koji je bio u prilici i imao sreću da doći, upozna, zavoli i, koliko je to njemu bilo moguće, prouči i prikaže stećke kao osebujni umjetnički izraz našeg tla, te da će biti podstrek i podloga mladim stručnjacima da proučavanje nastave i jednom uspiju da u potpunosti odgovore na sva postavljena pitanja.
Sarajevo, oktobra 1979. godine.
Autor


Autor - osoba Bešlagić, Šefik, 1908-1990
Naslov Stećci : kataloško-topografski pregled / Šefik Bešlagić ; [saradnici autora A. Horvat ... et al.]
Vrsta građe knjiga
Ciljna grupa odrasli, ozbiljna (nije lepa knjiž.)
Jezik hrvatski, srpski
Godina 1971
Izdavanje i proizvodnja Sarajevo : `Veselin Masleša`, 1971 (Zagreb : Grafički zavod Hrvatske)
Fizički opis 495 str., [7] presavij. mapa : ilustr. ; 28 cm
Zbirka ǂBiblioteka ǂKulturno nasljeđe / `Veselin Masleša`
(Platno)
Napomene Bibliografija: str. 457-466
Résumé
Registri.
Predmetne odrednice Stećci -- Topografija -- Bosna i Hercegovina -- 13-16v


Autor - osoba Bešlagić, Šefik, 1908-1990
Naslov Stećci - kultura i umjetnost / Šefik Bešlagić ; [fotosi i crteži Ranko Rosić i Šefik Bešlagić]
Ostali naslovi Stećci kultura i umjetnost
Vrsta građe knjiga
Jezik hrvatski, srpski
Godina 1982
Izdavanje i proizvodnja Sarajevo : `Veselin Masleša`, 1982
Fizički opis 638 str., [2] presav. lista sa geograf. kartama : ilustr. ; 28 cm
Drugi autori - osoba Rosić, Ranko (fotograf)
Rosić, Ranko (fotograf)
Zbirka ǂBiblioteka ǂKulturno nasljeđe
(Platno)
Napomene Tiraž 1.000
Bibliografija: str. 587-612 i uz svako poglavlje
Summary
Registri.
Predmetne odrednice Stećci -- Jugoslavija
Nadgrobni spomenici – Jugoslavija


SADRŽAJ
PREDGOVOR 7
I PROUČAVANJE STEĆAKA 11
Najstariji period proučavanja stećaka 11
Razdoblje austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini 13
Stećci između dva rata 17
Najnoviji period proučavanja stećaka 18
Evidencija natpisa stećaka 23
Osvrt na najnoviji period proučavanja stećaka 25
II NEKI REZULTATI PROUČAVANJA STEĆAKA 31
Pojam i naziv stećka 31
Priče, vjerovanja i običaji vezani za stećke 33
Kamenolomi stećaka 37
Transport stećaka 39
Postavljanje stećaka 41
Pravljenje grobnica i sahranjivanje umrlih 44
Arhitektura grobova 45
Sahranjivanje 51
O nekim grobnim običajima 55
III TERITORIJ, BROJNO STANJE I VRIJEME STEĆAKA 61
Teritorij stećaka 61
Brojno stanje stećaka 66
Vremenski period stećaka 70
IV O UMJETNOSTI STEĆAKA 75
1 – Oblici stećaka 75
Ploče 80
Sanduci 84
Sanduci sa postoljima 89
Sljemenjaci 93
Sljemenjaci sa postoljima 98
Stubovi 103
Krstače 107
Amorfni stećci 115
Mauzoleji 116
O postanku osnovnih oblika stećaka 117
2 – Reljefi stećaka 129
Brojno stanje 129
Repertoar i klasifikacija reljefnih motiva 130
Bordure 140
Astralni motivi 164
Krstovi 177
Biljni motivi 195
Oružje 222
Simboli zanimanja 239
Predstave životinja 251
Predstave ljudi 285
Scene 314
Arhitektonski motivi 357
Ostali motivi 382
Općenito o reljefima stećaka 387
3 – Natpisi stećaka 419
Evidentiranje i proučavanje 419
Brojno stanje 422
Pismo i jezik 423
Likovne vrijednosti 445
Natpisi kao dokumenti i izvori 447
O datiranju 450
4 – Majstori stećaka 459
Klesari 460
Pisari 473
V – PRIPADNOST STEĆAKA 485
Stećci i bosanski heretici 485
Stećci i Vlasi 520
VI – ODRAZI I VEZE UMJETNOSTI STEĆAKA 529
Stećci i nišani 529
Stećci i krstače 538
Stećci i ostali nadgrobni spomenici 551
VII – OPŠTI POGLED NA STEĆKE I NJIHOVU UMJETNOST 567
RESUME 577
BIBLIOGRAFIJA 587
REGISTRI 613
SADRŽAJ
I – OPŠTI DIO
UVOD
Raniji period proučavanja stećaka 11
Period organizovanog i sistematskog proučavanja stećaka 16
Ostale aktivnosti na proučavanju, zaštiti i prezentiranju stećaka 23
Evidencija stećaka i njeni rezultati 32
Teritorij rasprostiranja i brojno stanje stećaka 41
Oblici stećaka 48
Ukrasi stećaka 50
Natpisi stećaka 53
Nekoliko napomena 55
Skraćenice 59
II – POSEBNI DIO
PREGLED NEKROPOLA STEĆAKA
Hrvatska 69
Bosna i Hercegovina 97
Zapadna Bosna 97
Centralna Bosna 132
Istočna Bosna 191
Zapadna Hercegovina 277
Istočna Hercegovina 325
Srbija 413
Crna Gora 431
Tabelarni pregled brojnog stanja stećaka po republikama i opštinama 449
III – DIO
Literatura 457
Registar 467
Résumé 493

Stećci su srednjovekovni nadgrobni spomenici u obliku velikih kamenova, ponekad sa uklesanim slikovnim ukrasima ili natpisima. Nalaze se najvećim delom na prostorima Bosne i Hercegovine kao i Srbije, Crne Gore i Hrvatske, a nastajali su od XII do kraja XV veka. Pojava stećaka predstavlja sublimaciju milenijumskih pogrebnih tradicija, počevši od ilirskih nadgrobnih gomila (tumulusa), rimskih aglomeracija i groblja, ranohrišćanskih i ranosrednjovjekovnih crkvi.
Do sada je pronađeno više od 66.000 stećaka, od čega preko 50.000 na području Bosne i Hercegovine. Najveća koncentracija stećaka je u Hercegovini (Bileća, Stolac, Trebinje, Gacko, dolina Neretve itd.) a najpoznatija nekropola je Radimlja kod Stoca. U Srbiji se stećci uglavnom nalaze u Raškoj oblasti ili zapadnoj Srbiji (u zlatiborskom kraju). Na Zlatiboru stećci postoje gotovo u svakom selu, iako su mnogi korišćeni kao građevinski materijal.
Pojam stećak
Postoje tri vrste naziva koji se koriste za iste nadgrobnike, među kojima često dolazi do preklapanja, što stvara nejasnoće i nesporazume.
Prva vrsta su izrazi koji potiču sa autentičnih istorijskih izvora, mahom sa samih stećaka: kamen, kam, biljeg (bilig ili beleg), kuća, vječni dom. Riječ mašet za stećak dolazi od turske riječi mešhed (po narodnom mećit) koja označava grob junaka ili mučenog za vjeru. Ovaj izraz se povezuje sa italijanskim izrazom massetto u značenju veliki kamen.
Druga vrsta su izrazi ukorijenjeni u narodu: mramorje, svatovsko groblje, grčko groblje, divsko groblje, kaursko groblje.
Treći naziv stećak u početku su upotrebljavali seljaci u Hercegovini za visoko, uspravno kamenje, za razliku od nižih ploča. Od kraja XIX vijeka u izdanjima Glasnika Zemaljskog muzeja Sarajevo izraz stećak bio je upotrebljavan kao opšti izraz za sve nadgrobne spomenike, različitih dimenzija i izrade, čija pojava unutar relativno kratkog vremenskog raspona čini jedinstven fenomen. Izraz je najviše afirmisao Ćiro Truhelka. Samo ime stećak dolazi od njegove glavne namjene, da stoji iznad groba kao spomenik. To je particip prezenta od glagola stajati – stojeći ili, kako se govorilo u starija vremena – steći. Sam naziv stećak prvi put se pojavljuje u Srpskom rječniku Vuka Karadžića iz 1852. god.
Novija istraživanja na vidjelo iznose manjkavosti naziva stećak, ukazujući na problem kategorizacije srodnih nadgrobnih spomenika susjednih teritorija, oblika ploča, koji se javljaju i prije pojave stećaka u XII vijeku.
Oblici stećaka
Stećci su težine od 100 kg do 32 tone. Osnovne grupe stećaka su položeni i uspravni kameni monoliti. Najveći broj stećaka pripada vrsti položenih monolita, koji se pojavljuju u tri forme: ploča (40 000), sanduk (13 000) i sljemenjak (sarkofag, 5 500). Među uspravnim kamenim monolitima raspoznaju se sljedeće varijante: stela, stup (obelisk), krstača i nišan.
Izvjesni spomenici, zbog svog oblika, nazvani su „sanduci“ ili „u obliku sanduka“, drugi „u obliku sarkofaga“. Ovi opisi su pogrešni jer su dotični spomenici masivni blokovi, a ne šuplje nadgrobno kamenje. U srpskohrvatskom jeziku ne postoji adekvatna zamjena za izraze sanduk i u obliku sanduka pa su ti izrazi u literaturi zadržani. Izraz sarkofag za nadgrobnike koji su pri vrhu završeni u obliku krova je pogotovo pogrešan. Većina autora je prihvatila izraz sljemenak koja znači „završen u vidu zabata“.
Ukrašavanje stećaka
Najslavniji pojedinačni stećak je Zgošćanski stećak, nađen u okolini Kaknja, koji se nalazi u Zemaljskom muzeju u Sarajevu. On nema natpis, a zbog izuzetne ukrašenosti neki istraživači, kao Đorđe Stratimirović, smatraju da je reč o grobu Stefana II Kotromanića.
Više od 5.600 stećaka je ukrašeno i to najčešće: povijenom lozicom, rozetama, krstovima, štitovima i mačevima, lukom i strelom, ljudskim i životinjskim figurama, scenama lova na jelene, scenama turnira, geometrijskim ornamentima i slično.
Ukrašeni stećci pojavljuju se u dosta kratkom vremenskom periodu. Bio je to prelomni istorijski period. Nastao je nakon kosovske bitke i pada Srbije pod osmansku vlast, nastavio se u kratkom usponu Bosne kao nezavisne kraljevine i završio u prvim godina nakon turskih osvajanja Bosne. Vodeći svjetski autoritet za stećke, Marian Wenzel, iznosi osnovne značajke ukrašavanja:
Ukrasni motivi na stećcima nemaju zajedničko porijeklo
Nema ništa bogumilskog ili bilo čega što bi se moglo vezati za bilo koju jeretičku religiju ili vjerovanje u kulturi srednjovjekovne Bosne.
Najstarije ukrašene nadgrobne spomenike podigla je feudalna gospoda. Taj običaj je prihvatilo i ukrase dalje razradilo stanovništvo poznato pod imenom Vlasi, koje je bilo organizovano na rodovskoj, nefeudalnoj osnovi. Vrlo je vjerovatno da su ovaj običaj prihvatili i ostali stanovnici Bosne i Hercegovine, zbog podržavanja feudalne gospode.
Ikonografija stećaka ima pravu kršćansku osnovu, protkanu izvjesnim klasičnim ikonografskim rješenjima.
Pripadnost
Stećci su uzrok mnogih neslaganja uglavnom među srpskim, hrvatskim i bošnjačkim naučnicima. Najveće rasprave se vode oko pitanja njihovog porekla, pripadnosti pokojnika koji su sahranjivani ispod stećaka, kao i značenja simboličkih poruka uklesanih na njima. Najviše podataka za istraživače daju natpisi, koji su prisutni na manjem broju stećaka, i koji govore o različitim društvenim staležima, kao i verskim pripadnostima pokojnika. Iz natpisa se izvode zaključci da pod stećcima počivaju vernici Bosanske crkve, Pravoslavne crkve i Katoličke crkve. Mnogi naučnici povezuju kulturu stećaka sa postojanjem Crkve bosanske u srednjem veku, a pojedini ih čak vide kao najmasovnije materijalne ostatke bogumila, koji su poput katara sa zapada, sahranjivali svoje mrtve u prirodi umesto na crkvenim grobljima.
Tezu o bogumilskoj pripadnosti stećaka prvi je iznio Artur Evans, nakon što je kao mladi novinar boravio u ovim krajevima za vrijeme Bosansko-hercegovačkog ustanka 1875. godine. Tezu je razradio Mađar Janoš fon Ašbot, činovnik austro-ugarske administracije u Sarajevu i arheolozi sa Zemaljskog muzeja Ćiro Truhelka i Vejsil Čurčić, a prihvatila tadašnja vlast u nastojanju odvajanja BiH od Srbije.
Vaso Glušac je nadahnut idejama o pravoslavnom karakteru šizmatične Crkve bosanske stećke vezao za pravoslavlje.
Ivo Pilar je cjelokupnu srednjovjekovnu bosansku prošlost (čak i Crkvu bosansku) proglasio derivatom hrvatske povijesti, a po njemu su stećci najveći dokaz.
Poslije 1945. odine došlo je do velikog broja sistematskih istraživanja i naučnih radova (Marian Wenzel, Alojz Benac, Marko Vego, Sima Ćirković, Malkom Noel, Nada Miletić, Zečević i posebno Šefik Bešlagić) u kojima se tvrdi da se stećci ne mogu vezati samo za bogumilstvo.
Dakako, postoje i oni koji im pripisuju sasvim drugačije poreklo i njihovo postojanje ni u kom pogledu ne vezuju za delovanje crkve bosanske.
Komparativnim proučavanjem proširio se raspon pojedinih hipoteza, a jedna od najuvjerljivijih jeste, da se u tim sarkofazima odražavaju elementi one drevne praskulpture, koju su Slaveni donijeli sa sobom u svoju novu balkansku postojbinu i koja ih po svojim stilskim elementima povezuje sa skulpturom Baltika i Kavkaza i skitsko-sarmatskim motivima u jednu cjelinu. Svi ti nadgrobni spomenici su monoliti, često grubi, tako da već svojom surovošću djeluju monumentalno kao ploče kojima je zadatak da traju stoljećima, simbolikom svoje prkosne grubosti, koja ne priznaje nikakva stila osim svog vlastitog.
– Miroslav Krleža
U obrazloženju, prilikom stavljanja na listu Svjetske baštine UNESCO-a, između ostalog, se navodi:
Stećci su srednjovjekovni nadgrobni spomenici, nastali od XII–XVI vijeka na teritoriji jugoistočne Evrope na kojoj su danas Bosna i Hercegovina, zapadna Srbija, zapadna Crna Gora i srednja i južna Hrvatska. Značajni su po svojoj interkonfesionalnosti, i korišteni su kod ukopa pripadnika sve tri srednjovjekovne hrišćanske zajednice (Pravoslavna crkva, Katolička crkva i Crkva bosanska).
Natpisi sa stećaka
Preko 350 stećaka nosi natpise na bosanskoj ćirilici. Najviše ima stećaka sa uobičajenim natpisima „a se leži taj i taj“, uklesanih da bi trajalo sećanje na pokojnika i na one koji su spomenik digli. Primeri su veoma brojni, a samo neki od njih su: „Ase leži Božičko Banović, na svojej zemli, na plemenitoj“ (u Ban-dolu, 30 km od Tuzle). „Tuj počiva Radosav Grubač sad mrtav“ (u Krtinju kod Ljubomira). „A se leži Braja Radojević, na zemlji tuđoj. Dobri živi i umrije. A se pisa Dragoje dijak“. „A se leži gospoja Beoka, kći Pribisava Kosače“.
Određeni broj stećaka nosi i filozofske natpise sa sažetim mudrostima o životu, smislu, postojanju... Oni nipošto ne nose jedinstven pogled na svet, već svaki nosi svoja zasebna iskustva i zaključke. Tako ima prilično nihilističkih („...jer nebo postoji da bi ti misleći da ćeš skočiti u vječnost lakše skočio u ništa“) i mističnih („...nebo je bilo u meni. Ne spoznah to dok ne padoh među zvijezde...“) i drugih.
A se leži Ljubljen u Vrhbosni rožden v Vrhbosni zakpan na svojini na plemenitoj. Ja bjeh onaj tkoji cijel život na raskrsnicam stajah, razmišljah, oklijevah. Bjeh onaj tkoji se pitah kak to da nebo ne stari a iz njeg se stalno radžaju nova i nova godišnja doba. I u sobi gdje bjeh bješe prozor, a iza prozora beskraj. Al ja uporno gledah u pod. I mišljah mojom smerti sve tće to konečno stati. Al nije i moja smert sve starša i sve tješnja je. Kam mi usječe Dražeta a zapis upisa Husan ne da pokažu da bjeh vetć da me višlje neima. Ljeta gospodnjeg 1258.
– Gornje Hrasno, Stolac
„Ovaj natpis nije natpis sa nekog autentičnog stećka nego iz literarnog djela Azizina Tanovića, koje se zove ’Stećci – ili oblici bosanskih duša’ i koje je Tanovic napisao 1994 godine.`
Stećci koji naglašavaju versku pripadnost su dosta retki u odnosu na ostale. Postoji ih svega nekolicina, među kojima i: „Sie leži Mihovio Grahovičić prave vire rimske, koi počteno hoćaše i Bogu se molaše i dobro knjigu znaše, daj mu Bog duši da bude spašen“ (Grahovčići kod Travnika). Ili: „A se leži dobri gost Mišljen prave vjere bosanske. Biljeg postavi kšči Korija i na mi i na moju milu kućnicu Badaču. Ti koji prolaziš projdi u miru i ne spominji si i ne gonetaj grijehe naše. Zalud ti je taj posao. Naši dani su izbrojani, naše noći potrošene, naši grijesi dim. Svojih koraka se plaši, oni će ti glave doći na putu kojim hodiš. I da znaš više vrijedi crv koji se sada kreće no sva dobra djela koja zajedno učinismo za života svojih i Badača i ja. Kam nam usječen je godne 1273. po Gospodu u Kocerini na plemenitoj zemlji, a pisa Dabiša“ (Banjevici, Bratunac). Dok oko „prave vire rimske“ nema spora, dotle se formulacija „prava vjera bosanska“ tumači dvojako, u smislu pripadnosti pravoslavlju ili pripadnosti nekadašnjoj crkvi bosanskoj, uglavnom u zavisnosti od nacionalne i verske pripadnosti tumača.
Tu su još i stećci sa čisto etičkim porukama, poput: „I mnogo ot moje ruke na zemji bi, a ni ot mene niko ne bi mrtav i ubit“ (Radimlja, Stolac, 1094. godina), kao i večna iz kamena opomena ispravnosti našeg delovanja: „Nek ti ova ruka bude znak da se zamisliš nad svojim rukama“ (Radimlja, Stolac).
Često su ponavljana i upozorenja da se stećak ne ruši, npr: „A se leži Toloje. Ne prevrni mi ovi kam, ne prekidaj mi ovi san.“ (Gornji Močioci, Crepaljsko, 1066). Pored običnih molbi i upozorenja da se spomenik ne ruši, ponekad su upućivane i prave kletve, poput: „A se je kam od Trtiše. Živjeh mirno, Boga moleć i zla ne misleć. Ovden, gdi mi je kam, ubi me grom. Zašto Bože? Da su klete i proklete ruke koje bi ovo preturile dok odgovor ne dobijem. 1174. godne po Gospodu našem.“ (Humsko, Foča).
Mnogi stećci nam mogu poslužiti i kao svojevrsni tragovi jednog vremena. Tako se u Kočerinu kod Širokog Brijega nalazi stećak Vignja Miloševića, sa dužim natpisom. Iz njega saznajemo da je Viganj služio mnoge vladare: bana Stefana II Kotromanića, kralja Tvrtka I, kralja Dabišu, kraljicu Jelenu Grubu i kralja Ostoju. U natpisu se spominju i neki događaji iz njegovog vremena, a na kraju on podseća žive na prolaznost života. Ovaj natpis, koji je nastao početkom XV veka, glasi:
Va ime o(t)ca i sina i svetago du(h)a amin. Se leži Vign Milošević. Služi banu Stipanu, i kralu Tvartku, i kralu Dabiši i kralici Grubi i kralu Ostoji. I u to vrime doide i svadi se Ostoja kral s Hercegom i s Bosnom, i na Ugre poide Ostoja. U to vrime mene Vigna doide končina. I legoh na svom plemenitom pod Kočerinom, i molu vas, ne nastupaite na me! Ja sam bil kako vi este, vi ćete biti kakov sam ja
Svjetska baština
Stećci, jedinstven primjer srednjovjekovnih nadgrobnih spomenika, i zajednički projekat četiri zemalje – Hrvatske, Srbije, Crne Gore i Bosne i Hercegovine – poslije sedam godina rada na tom projektu, upisani su na Listu svjetske baštine UNESCO-a (Organizacija Ujedinjenih nacija za obrazovanje, nauku i kulturu). Tako je 15. 7. 2016. odlučio Komitet UNESCO-a na zasjedanju u Istanbulu. Naziv svjetske baštine je „Stećci – srednjovjekovni nadgrobni spomenici”. Upisom tih 30 nekropola na Listu upisuje se fenomen stećaka, bez obzira gdje se nalaze.
Gromile
Bogumili
Crkva bosanska

MG P42 (F)