Godina izdanja: 1991
ISBN: 86-01-01888-2
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Retko u ponudi. Veoma dobro očuvano.

Autor - osoba Smailbegović, Esma
Naslov Priče o starom Sarajevu / Esma Smailbegović
Vrsta građe kratka proza
Jezik hrvatski, srpski
Godina 1991
Izdanje 2. izd.
Izdavanje i proizvodnja Sarajevo : Svjetlost, 1991
Fizički opis 344 str. : ilustr. ; 20 cm
Zbirka ǂBiblioteka ǂIzdanci
Napomene Bibliografija: str. 325-339
Indeks imena.
Bibliografske beleške uz tekst
Predmetne odrednice Bosanskohercegovačka narodna predanja -- Motivi – Sarajevo

ZAKLJUČAK
U uvodnom poglavlju rada dat je prikaz teorijskih određenja predaje. U njemu su naznačena sva žanrovska obilježja koja se općenito uzimaju kao karakteristična i distinktivna u odnosu na druge vrste usmene proze, ali je istaknuta činjenica da pojedini autori ne smatraju sve ove karakteristike podjednako značajnim za konstituisanje poetičkih osobenosti predaje i uopće da u teorijskim određenjima ima dosta nesaglasnosti. Analiza predaja o Sarajevu bila je djelimično usmjerena određenim teorijskim postavkama, a i inače je, bar implicitno, obuhvatila sve značajke predaja koje su na apstraktnijem nivou eksplicitno istaknute u teorijskim određenjima. Otuda je u zaključnim napomenama moguće uporediti rezultate analize i teoriju i među njima uspostaviti nekakav odnos. Da nema nesaglasnosti u teoriji, ovo bi bilo nesvrhovito i nezanimljivo, ali, s obzirom na to da one postoje, potrebno je utvrditi koje su se spoznaje o žanru potvrdile u ovoj građi, a koje nisu. Zapravo se radi o nekoj vrsti naknadnog i empirijski zasnovanog uspostavljanja kritičkog odnosa prema teorijskoj literaturi. S obzirom na to da je građa na kojoj se gradi ovaj odnos relativno ograničena, i njegova će vrijednost biti relativna, što znači da će biti ocrtane izvjesne tendencije izražene u građi, bez pretenzija da se na njima zasnuju neka konačna opredjeljenja u odnosu na određene teorijske stavove.
U teoriji su predaje određene prema tematici i nekim poetičkim funkcionalnim osobenostima. Za tematiku se vezuju pitanja podjele predaja na podvrste ili na zasebne, ali srodne vrste. Predaje o Sarajevu spadaju u grupu istorijskih pričanja, ali se u njima dosta često javljaju fantastični motivi koji primarno pripadaju grupi demonoloških predaja. Ova činjenica govori u prilog onoj naučnoj struji koja u predajama vidi jedinstvenu vrstu sa više podvrsta, jer pokazuje kako je pripovjedačka građa sama po sebi neutralna i funkcionalno neizdiferencirana, ali je pokretna i zato usko povezuje tematski različita pričanja. I više od toga, ona pokazuje da se u svijetu predaje mitske pojave smatraju jednako postojećim i egzistentnim kao i zbiljske pojave i ličnosti. Osim toga, ova pojava je u protivrječnosti sa izvjesnim shvatanjima u sovjetskoj nauci koja ističu realni karakter istorijskih predaja i upravo ih zbog toga pokušavaju strogo razlučiti od demonoloških (V. K. Sokolova).
U vezi sa fantastičnim motivima može se još nešto reći. Pomoću njih se u krugu predaja o evlijama pokazuje moralno-religiozna superiornost ovih ličnosti. Ovo je potpuno u skladu sa finim zapažanjem M. Liithija da predaju privlači izvanredno i tajanstveno i da, i onda kada govori o značajnim osobama i procesima stvarnosti, nju interesuje upravo to neobično i nečuveno u njima, pa je otuda „čovjek... nadmoćan u zlu ili dobru za nju čudnovat i ustvari nedokučiv; ona u njemu sluti nešto posve drugo, čije je predstavljanje njen istinski predmet“. Zanimljivo je da su predaje o evlijama zasnovane na narodnim vjerovanjima koja predstavljaju orijentalne zasade na polju narodne kulture, a da Liithijeva zapažanja, nastala na osnovu posmatranja predaja naroda evropskog kulturnog kruga, ipak savršeno precizno pogađaju njihovu suštinu.
Predaje se po nekim autorima javljaju u tri morfološka oblika – kao obavijesti, fabulati i memorati. Prema drugima, ovdje se ne radi o morfološkim oblicima, već o tipovima komunikacije, jer se jedna ista predaja, u zavisnosti od pripovjedačkog konteksta, može saopštiti u sva tri oblika. U predajama o Sarajevu svi ovi oblici su zastupljeni, s tim da postoji samo jedan primjer memorata. I upravo taj jedini memorat predstavlja zapravo i siže koji se obično javlja kao fabulat. Prema tome, ovaj usamljeni primjer zastupa teoriju o tipovima komunikacije.
Analizom građe potvrđeno je zapažanje da sižejne istorijske predaje mogu nastati od istorijskog zapamćenja, ili tačnije, razvijanjem istorijske predaje-obavijesti, najčešće uvođenjem opštih motiva. Analiza je takođe pokazala da se siže može razvijati razradom jezičkog materijala i da su u ovakvim predajama opšti motivi dosta rijetki. U njima uglavnom preovlađuju razvijena i fabulirana sjećanja na stvarne ili izmišljene događaje lokalne istorije. S obzirom na to da u ovu vrstu predaja spadaju i tekstovi o nastanku naziva, čini se da je potvrđeno mišljenje da predaje o mjesnim imenima imaju principijelno različit karakter. One se, ako nisu obavijesti, ne mogu smatrati fabulatima, jer im nedostaju opšti motivi i relativno postojan i raširen siže, a kao memorati se nikada ne pričaju, pa i to potvrđuje njihovu posebnost i osobitost. Uopšte se može reći da predaje koje izrastaju iz jezika nose na sebi vrlo jasan otisak sredine u kojoj su nastale i zbog toga su uvijek karakteristične, i vjerovatno se samo po tipu konstrukcije mogu povezati sa predajama drugih naroda i drugih jezika.
U teoriji je istaknuto da su sižejne predaje kratke, obično jednoepizodne priče čija kratka radnja stoji u neuređenom okviru ili, drugačije ali slično, da nemaju klišeiziranih, formulističkih početaka i završetaka i da se lako vezuju jedna za drugu po aditivnom principu. Sve ove karakteristike pronađene su i u sižejnim predajama analiziranog korpusa. Potvrđena su i zapažanja o neodređenom, siromašnom i uopšte šturom izrazu u pravoj usmenoj predaji i pojavi slikovitog i preciznijeg prikazivanja u nekim stiliziranim tekstovima.
Predaje o Sarajevu obiluju i takozvanim dokaznim motivima koji predstavljaju jednu od neospornih karakteristika žanra. Funkcija ovih dokaza po nekim autorima sastoji se u tome što potkrepljuju vjerodostojnost ispričanog i posljedica su činjenice da se u istinitost predaje uistinu vjeruje. U analiziranoj građi se pokazalo da se dokazni motivi javljaju i u onim predajama gdje drugi elementi ukazuju na pripovjedačevu očiglednu nesigurnost i sumnju u istinitost priče. Oni se zapravo javljaju kao vrsta žanrovske konvencije koja nije uvijek posljedica vjerovanja u istinitost, već je više u vezi sa činjenicom da predaje, bar istorijske, govore o pojavama i ličnostima koje su stvarno postojale ili još uvijek postoje u istorijskoj ili aktuelnoj stvarnosti, ili su bar tako predstavljene. U ovim predajama svijet fikcije nije jasno razlučen od svijeta izvanjske, objektivne stvarnosti i otuda dolazi kolebanje i protivrječnost: s jedne strane sumnja, a s druge dokazivanje istinitosti.
Zbog toga se čini da vjerovanje u istinitost, na kome se posebno insistira u sovjetskoj nauci, ipak nije postojano i apsolutno, već promjenljivo i relativno distinktivno obilježje predaje. Spomenuta veza sa realnom stvarnošću i sklonost ka objašnjavanju i tumačenju realnih pojava pokazuju da u predajama, bar ovim istorijskim, saznajna funkcija nadvladava estetiku. Ali ni ova tvrdnja nema apsolutnu vrijednost, jer u razvijenim predajama, osobito sa fantastičnim motivima, poetska funkcija sustiže i ponekad, ali ipak rijetko, zasjenjuje saznajnu. Može se, dakle, zaključiti da se i funkcija predaje ne može uopšteno i jednom zauvijek jasno odrediti, već da je i ona promjenljiva veličina jer je od teksta do teksta različita.
Ipak se može reći da predaje o Sarajevu ulaze u red istorijskih priča ne samo po temama već i po izvjesnoj didaktičnoj usmjerenosti, dakle po preovlađujućoj saznajnoj funkciji. Zbog toga predstavljaju vrstu narodnog ljetopisa i pružaju obilje materijala za ispitivanje odnosa između istorije i tradicije. Pokazalo se, međutim, da je u njima malo šta tačno, uprkos relativno svježim istorijskim sjećanjima koja se u njima razaznaju, te da su pune domišljanja i anahronizama. Najznačajnije je ipak to da događaje o kojima govore ne prikazuju u cjelini već u fragmentu, epizodi, i da i taj prikazani komadić događaja nije značajan sam po sebi, već stoji u funkciji tumačenja lokalnih karakteristika. Vjerovatno je ovo imao na umu H. Bausinger kada je govorio da istorijske predaje prikazuju stvarnost u pokrajini, u selu, i da se u tome sastoji njihova istinitost.
U građi, međutim, nije zapažen temeljni značaj socijalnog, državnog i nacionalnog konflikta koji se u sovjetskoj nauci posebno ističe. On se doduše nalazi u mnogim tekstovima, ali je potisnut u drugi plan i za njega se rijetko vezuju jasno prepoznatljive idejne poruke.
Na kraju se može reći da se zapažanja o karakteristikama analizirane građe u glavnim crtama podudaraju sa određenim značajkama žanra istaknutim u dijelu teorijske literature i da se stoga predaje o Sarajevu u potpunosti uklapaju u okvire žanra i ne mijenjaju predstave o njemu.
________________________________________
SADRŽAJ
Lokaliteti 7
Grad i njegovi dijelovi 9
Gradnje 22
Objekti
Stara pravoslavna crkva 25
Džamije 29
Tekije 47
Groblja, grobovi i turbete 50
Vodovodi i česme 70
Mostovi 76
Hanovi 79
Ličnosti
Alija Đerzelez 79
Evlije 89
Istorijske i druge ličnosti 110
Bogatstvo porodice
O bogatstvu porodice Jelić 129
Lokalni običaji i drugo 130
(Napomena autora o predajama) 133
Esma Smailbegović:
Narodna predaja o Sarajevu
Teorijska određenja predaje 143
Današnje sakupljanje i proučavanje predaja o Sarajevu 167
Teme i motivi 199
Principi izgradnje sižea 257
Oblici transponovanja istorijskog materijala 287
Zaključak 321
Izbori i literatura 325
Izvori 331
Indeks imena (Lejla Slavić) 340

MG P69 (N)