Godina izdanja: 2013
ISBN: 978-86-7264-068-7
Autor: Domaći
Vrsta: istorija jezika, lingvistika, staroslovenski jezik
Jezik: Srpski

Odlično očuvano.

Autor - osoba Dragin, Nataša, 1970-
Naslov Spomenici srpskoslovenske pismenosti : jezik i tekstologija / Nataša Dragin
Vrsta građe knjiga
Jezik srpski
Godina 2013
Izdavanje i proizvodnja Novi Sad : Tiski cvet, 2013 (Novi Sad : Stojkov)
Fizički opis 285 str. ; 24 cm
(broš.)
Napomene Tiraž 300
Na koricama beleška o autorki
Napomene i bibliografske reference uz tekst
Bibliografija uz svako poglavlje
Bibliografske beleške o radovima u knjizi: str. 284-285.
Predmetne odrednice Srpskoslovenski jezik
Srpskoslovenski rukopisi -- 12-18v

**Uvodna reč**
Spomenici srpskoslovenske pismenosti kao deo opšteg crkvenoslovenskog nasleđa, poniklog na staroslovenskoj osnovi i objedinjenog tradicijom pravoslavlja u duhovnom i kulturnom arealu poznatom pod nazivom (Pax) Slavia orthodoxa, nesmanjenim intenzitetom od osnivanja slavistike privlače pažnju domaće i inostrane naučne javnosti. Kao stožer razvoja srednjovekovnog društva i oruđe nacionalne kulture, redakcijska pismenost predmet je interesovanja kako filologa i proučavalaca književnosti i istorije muzičke i likovne umetnosti, tako i teologa, filozofa, pravnika, istoričara, jednom rečju, širokog kruga istraživača, koji osvetljavaju iz različitih uglova njene ne samo lokalne domete već i širi značaj u opšteslovenskom i evropskom kontekstu. Ovaj značaj nije zanemarljiv i moguće ga je sagledati s više aspekata, tim pre što je reč o relativno dobro očuvanom korpusu dokumenata s obzirom na dubinu prošlosti iz koje potiču i istorijske okolnosti u kojima su nastajali.

Spomenici srpskoslovenske pismenosti imaju veliku vrednost u rekonstrukciji originalne i prevodne književne delatnosti slovenskih prosvetitelja i njihovih učenika u ranom periodu slovenske pismenosti, na jednoj strani, kao i u praćenju evolucije različitih žanrova kod Slovena i tekstološkog grananja osnovnih bogoslužbenih spisa, na drugoj strani. Oni pružaju dragocena svedočanstva i o međuredakcijskim prožimanjima u srednjem veku, o recepciji stranih autora u srpskoj sredini, kao i o živim vizantijsko-slovenskim vezama, koje su se manifestovale u različitim domenima srednjovekovnog života. Najzad, na indirektan način oni upotpunjuju i predstavu o opusu pisaca grčko-vizantijskog kulturnog kruga, čiji pojedini sastavi su danas poznati samo na osnovu slovenskih prevoda.

Problem jezičke realizacije unutar ove celine raznorodnih tekstova, kako po poreklu tako i po sadržaju, prilično je složen, a prvi pokušaj njegovog teorijsko-metodološkog utemeljenja vezuje se za ime jednog od najistaknutijih slavista XX veka, Nikite I. Tolstoja (1923–1996). Iako je prošlo više od trideset godina, njegova imaginarna piramida hijerarhijske sistematizacije žanrova stare srpske pismenosti, postavljena na dubokim temeljima žive reči i usmene tradicije, odoleva vremenu, budući da je građena po principu sakralne hijerarhije kao glavnom aksiološkom načelu srednjovekovnog pogleda na svet. Najveća autonomija u ovoj građevini od četrnaest spratova odlikuje prevodne tekstove konfesionalno-liturgijskog tipa, koji postaju literarni obrazac ostalim žanrovima, a usled najvišeg stepena sakralnosti ispoljavaju i najveću saobraženost s grčkim izvornikom. Na daljim proučavanjima je zato zadatak da pokažu da li su i među tekstovima iste tematske grupe postojale razlike, kakvog su karaktera one bile i čime su uslovljene. Tom prilikom, osim sadržaja i društvene namene dela, u obzir se mora uzeti i čitav niz parametara: izvori i vreme nastanka teksta, stil epohe, poreklo autora ili pisara, stepen njihovog obrazovanja, pripadnost određenom književnom središtu i dr. Tek ukrštanjem različitih činilaca, dakle, moguće je sagledati mehanizme i načine funkcionisanja ovog složenog sistema, koji su oblikovali kako jezički tako i vanjezički faktori.

Radovi sabrani u ovaj zbornik oslikavaju deo tog živopisnog mozaika funkcionalne raslojenosti i razuđenosti srpskoslovenskog jezika. Ispitivani spomenici nastajali su u različitim razdobljima redakcijske pismenosti u širokom rasponu od XII do XVIII veka i u različitim oblastima srpskog jezičkog prostora, kako u matici tako i van nje (Srem, Šumadija, Dečani, Crna Gora, Hilandar). Potvrđujući, dakle, nesumnjiv naddijalekatski karakter srpskoslovenskog jezika, oni su se u većoj ili manjoj meri pokazali prijemčivi i za upliv crta iz narodnog govora. Posebnu pažnju u tom pogledu privlače spomenici za koje pouzdano znamo vreme i/ili mesto nastanka (npr. Gorički zbornik, nadgrobna reč despotu Đurđu i dr.). Iako je reč o sekundarnim izvorima, u budućnosti ih nikako ne bi trebalo zanemarivati, budući da u dobroj meri – kako se i ovom prilikom pokazalo – mogu pomeriti granice naših saznanja iz istorijske dijalektologije. Iscrpnim filološkim istraživanjem svakog novog spomenika biće osvojen novi punkt i postavljena još jedna zastavica na istorijskoj dijalekatskoj mapi kao vredan orijentir u daljem sagledavanju hronoloških i regionalnih razlika koje su pratile dugotrajne procese formiranja i uobličavanja srpskih dijalekata u prošlosti.

Najveći broj priloga u knjizi osvetljava prilike u originalnim sastavima na srpskoslovenskom jeziku i oni su uglavnom grupisani u okviru prve celine naslovljene **Izvorni srpskoslovenski tekstovi**. Iako zastupljeni žanrovi odražavaju pre svega visoki stil književnog idioma (služba, žitije, slovo, poslanica, nadgrobna reč, povest i dr.), njihovom detaljnom analizom ocrtavaju se i konture individualnog stila pojedinačnih autora, ali se raspliću i složeni čvorovi nedovoljno proučenog odnosa književnog jezika i jezika književnosti u srednjem veku. Pred nama se tako otvara epoha čvrsto utemeljenih normi pismenosti i književnog stvaranja, iza kojih su stajali nasleđeni kulturni obrasci i duhovni uzori.

U svetlu te činjenice posebno zanimljivo je pitanje jezičke realizacije u spisima svetovne tematike, u uslovima kada sakralnost sadržaja kao glavni kriterijum očuvanja visokog stila izostaje. Drugo poglavlje pod naslovom **Prevodni spisi i kompilacije** posvećeno je najvećim delom analizi upravo prevodnih svetovnopravnih akata i kompilacija. Istraživanje je pokazalo da su i tekstovi ove grupe mogli biti pisani srpskoslovenskim jezikom kako nižeg tako i visokog stila, što je bilo uslovljeno njihovom društvenom namenom. Po Tolstojevoj podeli, podsećamo, oni zauzimaju samo dno piramide i graniče se sa sitnijim spisima poslovno-administrativnog karaktera i privatnim spisima praktične prirode u kojima dominira narodni jezik. Sve to još jednom podvlači svu složenost diglosije kao sociolingvističkog fenomena, koji, iako zasnovan na opštijim principima hijerarhije i komplementarnosti, nosi specifičan pečat i društvene zajednice u kojoj se primenjuje.

U trećem poglavlju pod naslovom **Metodološko-normativne teme** u središtu pažnje našli su se različiti segmenti srpskoslovenske norme, koja je tokom višvekovnog trajanja uvodila minimalne inovacije uslovljene kako promenama u štokavskoj dijalekatskoj osnovici tako i reformatorskim stremljenjima kulturnih pokreta. I dok se u prvoj grupi osobina očituje izvesna fleksibilnost književnog uzusa, u drugoj grupi vidljiva je težnja da se očuva veza s pisanom tradicijom kako bi se literarni izraz što više približio prvobitnim, dakle, staroslovenskim izvorima i uzorima.

U celini posmatrano, sprovedena istraživanja oslikavaju svu širinu funkcionalne raslojenosti srpskoslovenskog jezika, koji, ponikao iz kulta, odnosno, konfesionalno-liturgijskog tipa literature, vremenom počinje da pokriva različite oblasti duhovne i materijalne kulture Srba u rasponu od XII do sredine XVIII veka. Tragove srpskoslovenskog idioma, međutim, nalazimo i kod pisaca druge polovine XVIII i XIX veka, ali i u savremenom srpskom jeziku, što je u srbistici nedovoljno obrađena tema koja u budućnosti svakako zaslužuje detaljniju razradu. Iako izlazi iz vremenskih okvira našeg interesovanja, na nju s razlogom skrećemo pažnju, budući da se samo celovitošću istraživačkog zahvata mogu sagledati konačni dometi ove pisane tradicije i njena uloga i značaj u kulturnoj istoriji srpskog naroda. U kontekstu svega rečenog, i knjigu koja je pred nama treba shvatiti kao jednu etapu na tom putu.

SADRŽAJ
Uvodna reč 5
I. Izvorni srpskoslovenski tekstovi 9
O semantičkom odnosu leksema *plt* i *telo* u izvornim srpskoslovenskim službama XIII–XVII veka 11
Teodosijevo „Žitije Svetog Save“ kao jezički spomenik raške epohe 29
Sintaksičke odlike Teodosijevog „Žitija Petra Koriškog“ 35
Sintaksički grecizmi u žitijima Teodosija Hilandarca 55
O povesti Nikona Jerusalimca u Goričkom zborniku 71
O jeziku nadgrobne reči despotu Đurđu Brankoviću 83
Filološke napomene uz poslanicu o jeziku đakona Grigorija 91
Autograf zografa Longina u svetlu lingvostilističkih ispitivanja (Dečani br. 138) 102
O tri kultna spisa iz poznog perioda srpske redakcijske pismenosti 120
Sintaksičke odlike kultnih spisa posvećenih knezu Stefanu Štiljanoviću 137

II. Prevodni spisi i kompilacije 163
Slovo Sv. Ćirila Solunskog u srpskom prepisu iz XIII veka 165
Justinijanov zakon u Atonskom prepisu iz XV veka 176
Zemljoradnički zakon u hilandarskom rukopisu iz XV veka 199
O Sudu Ivana Crnojevića u Cetinjskom ljetopisu 226

III. Metodološko-normativne teme 245
Metodološke napomene o proučavanju glasovne vrednosti *i* u srpskoslovenskom jeziku (na građi rukopisa XII–XIV veka) 247
Prilog poznavanju grupe *nh-* u srpskoslovenskom jeziku 257
Iz priloške problematike srpskoslovenskog jezika 272
Bibliografske beleške o radovima u knjizi 284

MG P22 (K)