ISBN: Ostalo
Godina izdanja: 2022
Jezik: Srpski
Autor: Strani

Autor - osoba Jalal Al-Din Rumi, Mawlana
Naslov Okean tajni : Mesnevija u pričama. defter 1 / Dželaluddin Rumi ; priredio Ahmed Ananda
Vrsta građe kratka proza
Ciljna grupa odrasli, ozbiljna (nije lijepa knjiž.)
Jezik bosanski
Godina 2022
Izdavanje i proizvodnja Sarajevo : Karađoz Group, 2022 ([Sarajevo] : Arka press)
Fizički opis 213 str. ; 21 cm
Drugi autori - osoba Ananda, Ahmed (sastavljač, sabirač) (autor uvoda, napomena, predgovora, pogovora)
Napomene Bibliografija: str. 213 ; bibliografske i druge bilješke uz tekst

Dželaludin Rumi – biografija
Dželaludin Muhamed Rumi, poznat i kao Mevlana, odnosno „naš učitelj“, jedan je od najvećih pesnika persijskog jezika, islamskih mistika i mislilaca srednjeg veka. Njegovo puno ime navodi se u različitim oblicima: Dželaludin Muhamed Balhi, Dželaludin Muhamed Rumi ili Mevlana Dželaludin Rumi. Nadimak Balhi povezuje ga sa širim područjem Balha, dok ime Rumi ukazuje na to da je najveći deo života proveo u Rumu, kako su muslimanski pisci nazivali nekadašnje vizantijske oblasti u Anadoliji. Iako je danas snažno prisutan u kulturnom nasleđu Turske, Rumi je prvenstveno pisao na persijskom jeziku i pripada klasičnoj persijskoj književnosti. U njegovim delima ima i arapskih stihova i izraza, kao i manji broj stihova na grčkom i turskom jeziku. (Encyclopedia Britannica)
Rođen je 1207. godine, najverovatnije 30. septembra. U starijoj literaturi kao mesto njegovog rođenja obično se navodi Balh, grad koji se danas nalazi u Avganistanu, mada pojedini istraživači smatraju da je mogao biti rođen u oblasti Vahša, na teritoriji današnjeg Tadžikistana. Neslaganja potiču iz činjenice da su se nazivi Balh i Horasan u srednjovekovnim izvorima mogli odnositi i na šire geografske oblasti, a ne samo na jedan grad. U svakom slučaju, Rumi je poticao iz kulturnog prostora Velikog Horasana, jednog od najznačajnijih središta persijske i islamske civilizacije.
Njegov otac Bahaudin Veled bio je ugledan islamski teolog, propovednik, pravnik i mistik. U tradiciji je poznat pod počasnim nazivom Sultan al-Ulama – Sultan učenjaka. Bahaudin je oko sebe okupljao učenike i sledbenike, a njegova religiozna učenja, propovedi i duhovna razmišljanja imala su veliki uticaj na Rumijevo obrazovanje.
Oko 1218. godine porodica je napustila zavičaj. Razlozi odlaska nisu potpuno razjašnjeni. Prema jednom tumačenju, Bahaudin Veled došao je u sukob sa lokalnim političkim ili verskim autoritetima. Prema drugom, porodica se povukla pred sve neposrednijom opasnošću od mongolskog osvajanja srednje Azije. Moguće je da je na odluku uticalo više razloga istovremeno.
Tokom dugog putovanja porodica je prošla kroz različite gradove Irana i Bliskog istoka. Prema kasnijoj tradiciji, u Nišapuru su sreli slavnog persijskog mističkog pesnika Faridudina Atara. Legenda govori da je Atar u mladom Dželaludinu prepoznao budućeg velikog duhovnog učitelja i poklonio mu svoje delo Knjiga tajni. Istorijska pouzdanost ovog susreta nije sasvim potvrđena, ali priča simbolično povezuje Rumija sa starijom tradicijom persijske sufijske poezije, posebno sa Atarom i Sanaijem.
Porodica je potom, verovatno preko Bagdada, obavila hodočašće u Meku, a zatim nastavila prema Siriji i Maloj Aziji. Posle boravka u nekoliko gradova nastanila se u Larandi, današnjem Karamanu u Turskoj. Tu je Rumi zasnovao porodicu. Oženio se Gauhar Hatun, sa kojom je dobio sinove Sultan Veleda i Alaedina. Posle smrti prve supruge ponovo se oženio i dobio još dvoje dece.
Godine 1228. porodica se preselila u Konju, prestonicu seldžučkog Sultanata Rum. Konja je tada bila veliko političko, trgovačko i intelektualno središte, u kojem su se susretale persijska, arapska, grčka, jermenska i turska kultura. Bahaudin Veled je u Konji predavao u medresi sve do smrti 1231. godine. Posle očeve smrti, Rumi je nasledio njegovo mesto učitelja i propovednika.
Na Rumijev rani duhovni razvoj naročito je uticao Burhanudin Muhakik Tirmizi, nekadašnji učenik njegovog oca. On je Rumija uputio u dublje oblike sufijske discipline, asketske vežbe i unutrašnje tumačenje vere. Rumi je, prema predanju, proveo određeno vreme u Alepu i Damasku, gde je izučavao islamsko pravo, teologiju, filozofiju, arapski jezik i književnost. Moguće je da je u Siriji došao u dodir sa krugovima povezanim sa učenjem velikog mističkog filozofa Ibn Arabija.
Po povratku u Konju Rumi je bio ugledan sunitski pravnik, profesor i propovednik. Predavao je verske nauke, tumačio Kuran, izdavao pravna mišljenja i okupljao veliki broj učenika. U tom periodu još nije bio poznat prvenstveno kao pesnik. Presudan preokret u njegovom životu dogodio se 30. novembra 1244. godine, kada je sreo lutajućeg derviša Šemsa iz Tabriza.
Susret sa Šemsom iz Tabriza
Šemsudin Tabrizi bio je nekonvencionalan mistik, sklon oštrim pitanjima, paradoksima i odbacivanju spoljašnje pobožnosti koja nije praćena unutrašnjim preobražajem. Susret sa njim potpuno je promenio Rumijev život. Od uglednog profesora i pravnika Rumi se pretvorio u pesnika zanosa, čežnje i mističke ljubavi.
Tačna priroda njihovog odnosa vekovima je bila predmet različitih tumačenja. U sufijskoj tradiciji Šems je Rumijev duhovni učitelj i ogledalo u kojem je pesnik prepoznao božansku svetlost. Šems nije Rumi¬ju preneo samo određeno učenje, nego ga je podstakao da prevaziđe granice knjiškog znanja i da istinu traži kroz neposredno iskustvo ljubavi, gubitka i unutrašnjeg sagorevanja.
Njihova bliskost izazvala je nezadovoljstvo Rumijevih učenika i članova porodice, jer se Rumi povukao iz javnog života i gotovo sve vreme provodio sa Šemsom. Pod pritiskom okoline Šems je napustio Konju, ali ga je Rumi nagovorio da se vrati. Godine 1247. Šems je konačno nestao. Nije poznato da li je otišao iz grada ili je ubijen. Kasniji izvori iznose pretpostavku da su u njegovom nestanku mogli učestvovati ljudi iz Rumijeve okoline, možda čak i članovi njegove porodice, ali se okolnosti ne mogu pouzdano rekonstruisati.
Šemsov nestanak izazvao je kod Rumija duboku duhovnu i emotivnu krizu. Tragajući za nestalim prijateljem, pesnik je postepeno došao do mističkog uvida da Šemsa više ne treba tražiti u spoljašnjem svetu, jer je učiteljeva svetlost postala deo njegove vlastite duše. Iz tog iskustva nastao je veliki broj gazela koje je Rumi potpisivao Šemsovim imenom. Te pesme objedinjene su u zbirci poznatoj kao Divan Šemsa iz Tabriza ili Veliki divan.
Rumi kao pesnik mističke ljubavi
Posle Šemsovog nestanka Rumi je imao još nekoliko važnih duhovnih prijatelja. Prvi je bio zlatar Salahudin Zarkub. Prema predanju, Rumi je jednom prilikom čuo ritmičko udaranje čekića iz Salahudinove radionice i počeo da se okreće u zanosnom plesu. Salahudin je postao njegov bliski pratilac, a posle njegove smrti posebno mesto u Rumijevom životu zauzeo je Husamudin Čelebi.
Upravo je Husamudin podstakao Rumija da započne pisanje Mesnevije. Prema tradiciji, Rumi je stihove izgovarao u najrazličitijim prilikama – tokom šetnje, razgovora, plesa ili noću – dok ih je Husamudin zapisivao. Zato Mesnevija zadržava osobine živog govora, propovedi i neposrednog učiteljskog obraćanja.
Rumi je poslednje decenije života proveo u Konji kao duhovni učitelj okružen brojnim učenicima. Njegov krug nije bio ograničen samo na muslimane. Predanja govore da su ga poštovali i hrišćani i Jevreji, što odgovara kosmopolitskom karakteru tadašnje Konje. Ipak, Rumijevu univerzalnost ne treba odvajati od njegovog islamskog obrazovanja: bio je učenjak Kurana i hadisa, poznavalac islamskog prava i predstavnik sufijske tradicije. Njegovo shvatanje ljubavi nastaje iz islamske mistike, iako svojim značenjem prevazilazi granice jedne epohe i kulture.
Umro je 17. decembra 1273. godine u Konji. Njegova smrt u mevlevijskoj tradiciji naziva se Šeb-i Arus, odnosno „svadbena noć“, jer se smrt mistika tumači kao konačno sjedinjenje duše sa Bogom. Sahranjen je pored oca, a nad njegovim grobom podignut je mauzolej koji je kasnije postao deo Mevlana muzeja u Konji.
Posle Rumijeve smrti njegov sin Sultan Veled i sledbenici uredili su zajednicu iz koje se razvio mevlevijski derviški red. Mevlevije su poznate po obrednom okretanju – semi – praćenom muzikom, recitovanjem i simboličnim pokretima. Rumi verovatno nije lično ustanovio obred u njegovom kasnijem, strogo uređenom obliku, ali su njegova praksa slušanja muzike, ritmičkog kretanja i duhovnog zanosa postale osnova mevlevijske tradicije.
Rumijeva dela
Rumijev književni opus obuhvata lirsku poeziju, didaktičko-mistički ep, prozne besede, pisma i propovedi.
Divan Šemsa iz Tabriza
Divan-e Šems-e Tabrizi, poznat i kao Veliki divan, obimna je zbirka gazela, rubaija i drugih lirskih pesama. U njoj se ime Šemsa pojavljuje kao simbol voljenog bića, duhovnog učitelja, božanske svetlosti i Rumijevog preobraženog pesničkog identiteta.
Najvažnije teme zbirke jesu ljubav, čežnja, razdvajanje, ekstaza, nestajanje pojedinačnog ega, muzika, ples, vino kao metafora duhovnog zanosa i potraga za Bogom. Jezik je dinamičan, ritmičan i pun neočekivanih obrta. Rumi često prekida logički tok, menja slike i govori iz različitih perspektiva, nastojeći da jezikom prenese iskustvo koje prevazilazi racionalno objašnjenje.
Mesnevija
Mesnevija je Rumijevo najobimnije i najuticajnije delo. Njen puni naslov glasi Mesnevi-je manevi, što se može prevesti kao Duhovna mesnevija, Duhovni distisi ili Duhovni dvostihovi. Delo se sastoji od šest knjiga i približno 26.000 rimovanih dvostihova, odnosno oko 50.000 stihova. Nastajalo je tokom poslednjih godina Rumijevog života, uz saradnju i podsticaj Husamudina Čelebija.
Fihi ma fihi
Naslov ovog proznog dela približno znači U njemu je ono što je u njemu. Reč je o zbirci Rumijevih razgovora, predavanja i duhovnih pouka koje su zapisivali njegovi učenici. Delo je dragoceno za razumevanje njegovih pogleda na veru, obrazovanje, ljudsku prirodu, odnos učitelja i učenika, ljubav i duhovni put.
Medžalis-i saba
Sedam beseda predstavlja zbirku Rumijevih propovedi. U njima se vidi njegova učenost i poznavanje Kurana, hadisa, islamskog prava i retorike. Ovo delo pokazuje da Rumi nije bio samo ekstatični pesnik nego i obrazovani verski učitelj.
Mektubat
Mektubat je zbirka Rumijevih pisama upućenih učenicima, državnicima, prijateljima i članovima zajednice. Pisma svedoče o njegovom svakodnevnom životu, odnosima sa seldžučkim vlastima i ulozi koju je imao kao posrednik, savetnik i ugledni javni autoritet.
O delu „Mesnevija“
Mesnevija se smatra jednim od najvažnijih dela persijske književnosti i jednim od temeljnih tekstova sufizma. U persijskoj i osmanskoj tradiciji često je nazivana „Kuranom na persijskom jeziku“. Taj izraz ne znači da delo ima status svete knjige, nego naglašava koliko je duboko prožeto kuranskim pričama, pojmovima i tumačenjima. Rumi je svoje delo opisivao kao razotkrivanje najdubljih osnova religije.
Naziv mesnevija označava poetsku formu sastavljenu od rimovanih dvostihova, pri čemu svaki dvostih ima sopstvenu rimu: aa, bb, cc i tako dalje. Takva struktura omogućava pisanje veoma dugih pripovednih ili didaktičkih dela, jer pesnik nije vezan jednom rimom kroz čitavu pesmu.
Iako se ponekad naziva mističkim epom, Mesnevija nema jedinstvenu fabulu, glavnog junaka niti pravolinijski razvijenu radnju. Ona je spoj pripovedaka, parabola, basni, anegdota, komentara, teoloških rasprava, filozofskih razmišljanja, humora, svakodnevnih prizora i neposrednih obraćanja čitaocu. Jedna priča često prelazi u drugu, zatim se prekida digresijom, da bi se Rumi mnogo kasnije vratio prvobitnom pripovednom toku.
Takva kompozicija nije posledica pesničke nepažnje. Ona odgovara Rumijevom shvatanju da se duhovna istina ne može izložiti kao hladan i strogo uređen sistem. Čitalac mora lutati kroz priče, simbole i protivrečnosti, slično čoveku koji prolazi kroz različite stepene unutrašnjeg sazrevanja.
Početak „Mesnevije“ – pesma naj
Delo počinje čuvenom pesmom o trščanoj fruli, naju:
„Slušaj ovu frulu kako pripoveda,
kako se zbog rastanaka žali.“
Naj je odsečen od trščaka i zato njegov zvuk izražava bol razdvajanja. U simboličnom smislu, čovek je poput trske odvojene od svog izvora. Njegova čežnja, tuga i ljubav potiču iz dubokog sećanja duše na božansko poreklo.
Frula može da proizvede muziku tek kada je ispražnjena iznutra. Na isti način čovek postaje instrument božanske volje tek kada se oslobodi samoljublja, oholosti i vezanosti za vlastiti ego. Otuda uvodna priča u nekoliko slika sažima osnovni put Mesnevije: od odvojenosti i patnje ka očišćenju, ljubavi i povratku Izvoru.
Priče, parabole i pouke
Rumi koristi priče iz Kurana, hadisa, života proroka i svetaca, ali i iz folklora, persijske i arapske književnosti, indijskih basni i svakodnevnog života. Njegovi junaci mogu biti proroci, carevi, trgovci, robovi, zaljubljeni mladići, seljaci, lopovi, životinje ili budale.
Često preuzima već poznatu priču, ali joj menja značenje. Pripovest ne služi samo da prenese jednu moralnu pouku. Rumi istu priču može protumačiti na nekoliko međusobno različitih načina, pokazujući da značenje zavisi od duhovnog stepena sa kojeg se događaj posmatra.
Među najpoznatijim pričama jeste parabola o ljudima koji u mraku dodiruju slona. Jedan dodiruje surlu i kaže da slon liči na cev, drugi opipava uho i tvrdi da je nalik lepezi, treći dodiruje nogu i opisuje ga kao stub. Svako govori na osnovu delimičnog iskustva, ali niko ne sagledava celinu. Priča govori o ograničenosti ljudskog znanja, sukobima među religijama i filozofskim učenjima, kao i o potrebi za svetlošću koja bi povezala pojedinačne istine.
Poznata je i priča o gramatičaru i lađaru. Učeni gramatičar ismeva neobrazovanog lađara zato što ne poznaje gramatiku. Kada se brod nađe u opasnosti, lađar ga pita zna li da pliva. Učenjak odgovara da ne zna, a lađar mu kaže da je sada izgubljen čitav njegov život. Poruka je da teorijsko znanje, ako nije praćeno praktičnom i duhovnom sposobnošću, ne može spasiti čoveka u presudnom trenutku.
Osnovne ideje „Mesnevije“
Ljubav kao pokretačka snaga
Za Rumija ljubav nije samo osećanje između dvoje ljudi. Ona je kosmička sila koja pokreće svet i vodi sva bića njihovom izvoru. Ljudska ljubav može biti početni oblik višeg iskustva, jer čovek kroz ljubav uči da prevaziđe zatvorenost u sebe.
Voljeno biće je istovremeno prisutno i odsutno. Upravo odsustvo stvara čežnju, a čežnja pokreće duhovni razvoj. Zbog toga su kod Rumija bol i gubitak nerazdvojni od ljubavi.
Nestajanje ega
Jedan od osnovnih ciljeva sufijskog puta jeste fana – nestajanje ograničenog i samodovoljnog ega. To ne znači fizičko uništenje niti potpuno poništavanje ličnosti, već oslobađanje od uverenja da čovek postoji nezavisno od Boga.
Kada se ego povuče, nastupa baka – trajanje u Bogu. Čovek tada ne deluje više iz oholosti, straha ili sebične želje, nego postaje sredstvo više istine.
Razum i nadrazumsko saznanje
Rumi ne odbacuje razum, ali mu određuje granice. Razum je potreban u svakodnevnom životu, nauci i verskom učenju, ali nije dovoljan za neposredno iskustvo božanske stvarnosti.
Diskurzivni razum razdvaja, poredi i dokazuje. Ljubav sjedinjuje. Zato Rumi često prikazuje sukob između hladnog učenjaka, koji raspolaže pojmovima, i zaljubljenog mistika, koji istinu poznaje kroz iskustvo.
Učitelj i učenik
Duhovni učitelj u Mesneviji nije samo prenosilac znanja. On učeniku pomaže da prepozna vlastite zablude i da se suoči sa skrivenim oblicima oholosti. Odnos učitelja i učenika zasniva se na poverenju, disciplini i ljubavi.
Ipak, krajnji cilj nije slepa zavisnost od učitelja. Pravi učitelj vodi učenika prema unutrašnjem izvoru saznanja, kao što je Šems pomogao Rumiju da Šemsovu svetlost pronađe u samome sebi.
Spoljašnje i unutrašnje značenje
Rumi stalno razlikuje spoljašnji oblik – zahir – i unutrašnji smisao – batin. Obredi, reči i verski propisi imaju vrednost, ali mogu postati prazni ako nisu praćeni unutrašnjim preobražajem.
On, međutim, ne zagovara jednostavno odbacivanje religijskih oblika. Odnos između spoljašnjeg i unutrašnjeg kod njega je sličan odnosu posude i sadržaja: posuda je potrebna, ali nije sama sebi svrha.
Jedinstvo iza mnoštva
Svet se čoveku pokazuje kao mnoštvo bića, religija, jezika i suprotstavljenih pojava. Rumi nastoji da iza tog mnoštva prepozna jedno božansko poreklo. Razlike postoje, ali nisu poslednja istina stvarnosti.
Njegova otvorenost prema različitim tradicijama proističe iz uverenja da se božanska istina može odražavati u mnogim oblicima. Ipak, Rumijev univerzalizam ostaje duboko povezan sa Kuranom, prorokom Muhamedom i islamskom sufijskom tradicijom. Savremeno predstavljanje Rumija samo kao opšteg pesnika ljubavi često zanemaruje upravo taj religijski i istorijski kontekst.
Jezik i stil
Stil Mesnevije odlikuju:
– jednostavan i živ pripovedni jezik
– česta obraćanja slušaocu ili učeniku
– smenjivanje uzvišenog i svakodnevnog tona
– humor, ironija i groteska
– simbolika životinja, zanata i prirodnih pojava
– kuranski citati i aluzije
– priče unutar drugih priča
– nagli prekidi i digresije
– paradoksi i naizgled protivrečne pouke
– spajanje poezije, propovedi i filozofskog razgovora
Rumi nije samo nežni pesnik ljubavi. Njegov jezik može biti grub, satiričan, telesan i komičan. On govori o pohlepi, požudi, gluposti, licemerju i samozavaravanju, jer smatra da se čovek ne može duhovno razvijati dok ne prepozna sopstvene slabosti.
Značaj i uticaj
Mesnevija je vekovima proučavana u sufijskim zajednicama, medresama i književnim krugovima od Balkana i Anadolije do Irana, srednje Azije i Indijskog potkontinenta. Nastala je bogata tradicija komentara koji su tumačili njene teološke, filozofske i jezičke slojeve.
Posebno snažan uticaj imala je na osmansku književnost i mevlevijsku kulturu. Učenje Mesnevije razvilo se gotovo u zasebnu disciplinu, a učitelji koji su je tumačili nazivani su mesnevihanima.
Rumijevo delo uticalo je na brojne persijske, turske, urdu i druge pesnike. U modernom dobu postalo je poznato i na Zapadu, zahvaljujući prevodima i preradama. Međutim, mnoge popularne verzije nisu neposredni prevodi sa persijskog, već slobodne adaptacije koje često uklanjaju kuranske, islamske i istorijske reference. Zbog toga je pri izboru prevoda važno razlikovati filološki pouzdane prevode od savremenih pesničkih prerada.
Rumi je danas čitan kao pesnik ljubavi, tolerancije i unutrašnjeg oslobođenja, ali puno značenje njegovog dela otkriva se tek kada se uzmu u obzir persijska književna tradicija, sufizam, Kuran, hadis i intelektualni svet islama 13. veka.
Tags
Dželaludin Rumi, Mevlana Rumi, Dželaludin Muhamed Balhi, persijska književnost, persijska poezija, Mesnevija, Mesnevi-je manevi, Duhovna mesnevija, sufizam, islamska mistika, mistička poezija, duhovna književnost, religijska književnost, filozofija, teologija, islam, Kuran, kuranske priče, hadis, persijski klasici, srednjovekovna književnost, 13. vek, Konja, Anadolija, Balh, Horasan, Šems iz Tabriza, Šems Tabrizi, Husamudin Čelebi, Sultan Veled, mevlevije, mevlevijski red, derviši, vrteći derviši, sema, mistički ples, duhovni učitelj, učenik, božanska ljubav, mistička ljubav, čežnja, odvojenost, sjedinjenje sa Bogom, samospoznaja, duhovni put, pročišćenje duše, prevazilaženje ega, fana, baka, jedinstvo postojanja, simbolika, alegorije, parabole, basne, poučne priče, filozofske priče, moralne pouke, gazel, rubaija, rimovani dvostihovi, Divan Šemsa iz Tabriza, Fihi ma fihi, Sedam beseda, Mektubat, klasična književnost, istočnjačka književnost, mudrost, ljubav, tolerancija, duhovnost, misticizam.

MG79 (N)