ISBN: Ostalo
Godina izdanja: 1977
Jezik: Srpski
Autor: Strani

BIGZ 1977 256 strana

očuvanost 5-

„Kultura i društvo“ (Kultur und Gesellschaft) jeste zbirka eseja Herberta Markuzea u kojoj on analizira odnos kulture, društva, politike, ekonomije i slobode. Delo je važno za razumevanje kritičke teorije i Frankfurtske škole.

Rezime

Markuze polazi od pitanja: kakvu ulogu kultura ima u društvu koje je obeleženo ekonomskom nejednakošću i dominacijom?

On kritikuje ideju da je kultura potpuno odvojena od društvenih odnosa. Književnost, filozofija, umetnost i moral nastaju unutar određenog društva i povezani su sa njegovim istorijskim i ekonomskim uslovima.

Istovremeno, kultura nije samo odraz društva. Ona može da sadrži kritički i utopijski potencijal. U umetnosti i filozofiji mogu se pojaviti predstave o slobodi, sreći i drugačijem obliku života koje postojeće društvo još nije ostvarilo.

Kultura i društvo

Markuze pravi razliku između postojećeg sveta i onoga što bi moglo da bude.

Društvo može da proizvodi vrednosti poput slobode, jednakosti i sreće, a da ih istovremeno u praksi ne ostvaruje za sve. Kultura tada ima dvostruku funkciju:

može da opravdava postojeći poredak;

može da kritikuje postojeći poredak ukazujući na mogućnost drugačijeg života.

Zbog toga Markuze kulturu ne posmatra jednostavno ni kao sredstvo oslobođenja ni kao sredstvo dominacije. Njena funkcija zavisi od istorijskog i društvenog konteksta.

Građanska kultura

Jedna od važnih tema jeste građanska kultura.

Građansko društvo razvija ideje individualnosti, unutrašnje slobode, ljubavi, lepote i sreće. Međutim, prema Markuzeu, postoji protivrečnost između tih ideala i stvarnih društvenih odnosa.

Čovek može biti proglašen slobodnim u sferi kulture, dok je istovremeno u svakodnevnom životu ograničen ekonomskim odnosima i društvenom nejednakošću.

Drugim rečima:

kultura obećava slobodu → društvena stvarnost je ne ostvaruje u potpunosti.

Upravo ta protivrečnost omogućava kritiku društva.

Afirmativna kultura

Jedan od najvažnijih pojmova kod Markuzea jeste afirmativna kultura (affirmative Kultur).

To je kultura koja čoveku pruža ideju unutrašnje sreće i dostojanstva, ali istovremeno može da ga pomiri sa postojećim društvenim uslovima.

Na primer, ako se sreća predstavlja kao nešto što čovek može pronaći u „unutrašnjem svetu“, nezavisno od spoljašnjih društvenih uslova, tada se postojeća nepravda može lakše prihvatiti.

Zato Markuze kritikuje situaciju u kojoj kultura kaže čoveku:

„Pravo zadovoljstvo i sreća nalaze se u unutrašnjem duhovnom svetu“, dok se stvarni društveni odnosi ne menjaju.

Umetnost

Ipak, Markuze umetnost ne svodi na ideologiju.

Umetnost može da sačuva sećanje na mogućnost drugačijeg života. Ona može da izrazi potrebe i želje koje postojeće društvo potiskuje.

Zbog toga umetničko delo može imati kritičku funkciju: pokazuje da ono što postoji nije jedino što je moguće.

Tehnika, rad i oslobođenje

U širem okviru Markuzeove kritičke teorije važno je pitanje odnosa između rada, tehnike i slobode.

Tehnika sama po sebi nije nužno negativna. Problem nastaje kada se koristi tako da povećava kontrolu nad čovekom i održava postojeće odnose dominacije.

Tehnološki razvoj bi, u drugačijem društvu, mogao da smanji količinu nužnog rada i omogući više vremena za slobodu, stvaralaštvo i razvoj pojedinca.

Pojedinac i društvo

Markuze odbacuje ideju da je pojedinac potpuno nezavisan od društva. Način na koji ljudi misle, žele i vrednuju stvari oblikovan je društvenim okolnostima.

Ali pojedinac nije potpuno određen društvom.

Upravo mogućnost da čovek prepozna razliku između onoga što jeste i onoga što bi moglo da bude predstavlja osnovu kritičkog mišljenja.

Ključne ideje

Kultura – nije odvojena od društvenih odnosa.

Društvo – oblikuje potrebe, vrednosti i način života pojedinca.

Kritička teorija – analiza društva sa ciljem otkrivanja mogućnosti njegove promene.

Afirmativna kultura – kultura koja može da pomiri čoveka sa postojećim društvenim poretkom.

Građanska kultura – kultura koja razvija ideale slobode, sreće i individualnosti, ali ih ne ostvaruje nužno u društvenoj stvarnosti.

Ideologija – način mišljenja koji može prikrivati ili opravdavati postojeće odnose.

Umetnost – može da čuva predstavu o drugačijem obliku života.

Sloboda – nije samo unutrašnje stanje, već zahteva i promenu društvenih uslova.

Sreća – ne treba da bude svedena na privatno ili unutrašnje zadovoljstvo.

Dominacija – društveni odnosi koji ograničavaju autonomiju pojedinca.

Emancipacija – oslobađanje čoveka od društvenih oblika dominacije.

Mogućnost – postojeći svet nije jedini mogući svet.

Pojedinac – istovremeno oblikovan društvom i sposoban za kritiku društva.

Herbert Markuze u Kulturi i društvu analizira protivrečnost između kulturnih ideala, kao što su sloboda, sreća i individualnost, i stvarnih društvenih odnosa. Kultura može da opravdava postojeći poredak, ali može i da ga kritikuje tako što čuva ideju drugačijeg i slobodnijeg života. Posebno je važan pojam afirmativne kulture: kultura može čoveku ponuditi unutrašnju sreću i tako ga pomiriti sa spoljašnjim društvenim nejednakostima. Ipak, umetnost i kritičko mišljenje mogu sačuvati utopijski potencijal i otvoriti mogućnost društvene emancipacije.

Ključne reči

Herbert Markuze, kultura, društvo, kritička teorija, Frankfurtska škola, afirmativna kultura, građanska kultura, ideologija, umetnost, sloboda, sreća, individualnost, dominacija, emancipacija, društvena kritika, rad, tehnika, otuđenje, mogućnost, utopija.