Godina izdanja: 1990
ISBN: 86-7543-006-X
Jezik: Srpski
Autor: Strani

Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića 1990 125 strana

odlična očuvanost

Poreklo grčke misli je značajno delo francuskog istoričara i heleniste Žan-Pjera Vernana koje istražuje kako su se u antičkoj Grčkoj razvili novi načini mišljenja koji će postati osnova filozofije, politike i racionalnog objašnjenja sveta. Vernan ne posmatra nastanak grčke filozofije kao nagli prekid sa mitom, već ga povezuje sa dubokim društvenim, političkim i religijskim promenama.

U središtu knjige nalazi se prelazak od mikenskog sveta kraljevske vlasti ka polisu, gradu-državi u kojem se politički život zasniva na javnoj raspravi, zakonima i odnosima među građanima. Promena političke strukture istovremeno menja i predstavu o kosmosu: hijerarhijski svet kojim upravlja suvereni vladar postepeno se zamenjuje slikom uređenog, ravnotežnog i zajedničkog kosmosa.

Vernan posebno analizira nastanak prvih mudraca i mislilaca, kosmogonijske mitove i razvoj novih predstava o prirodi, pravdi, poretku i ljudskom društvu. Tako pokazuje kako se iz promena u organizaciji polisa postepeno razvija novi oblik racionalnog mišljenja — logos.

Istorijski okvir

Grčka misao nastaje u dugom procesu promena između mikenskog kraljevstva i arhajskog perioda. Propast mikenskog sistema dovodi do nestanka centralizovane kraljevske vlasti i stvaranja novih oblika društvene organizacije.

Važnu ulogu imaju:

propast mikenske civilizacije;
promena oblika političke vlasti;
razvoj gradova-država;
kolonizacija;
trgovina i pomorski kontakti;
uvođenje i širenje pisma;
javni život građana;
razvoj zakona i političke rasprave.

1. Mikensko kraljevstvo

Mikenski svet organizovan je oko kraljevske vlasti, čije se središte nalazi u palati. Vladar objedinjuje političku, vojnu, ekonomsku i religijsku funkciju.

Kosmos je zamišljen hijerarhijski, slično društvenoj organizaciji: na vrhu se nalazi suveren, dok su različite funkcije podređene centralnoj vlasti.

2. Kriza suverenosti

Propast mikenskog kraljevstva znači i krizu starog modela suverenosti. Nestankom centralnog autoriteta nastaje potreba za novim oblicima društvenog i političkog uređenja.

Vremenom se razvija polis, u kome vlast više nije isključivo koncentrisana u rukama jednog kralja. Političke odluke postaju predmet javnog života, zakona i rasprave.

3. Duhovni svet polisa

Polis donosi novu predstavu o čoveku, zajednici i poretku. Javni prostor postaje mesto u kome građani raspravljaju o zajedničkim poslovima.

Osnovne vrednosti novog sveta jesu:
zakon, jednakost pred poretkom, javna reč, rasprava, mera, ravnoteža i građansko učešće.

Ovaj politički model ima svoju paralelu u filozofskom mišljenju: kosmos se sve više predstavlja kao uređen sistem odnosa među različitim silama.

4. Kriza polisa

Razvoj polisa ne donosi samo stabilnost. Gradovi-države suočavaju se sa socijalnim sukobima, borbom aristokratije i drugih društvenih slojeva, problemima dugova, nejednakošću i političkim krizama.

Zakonodavci i mudraci pokušavaju da pronađu novi oblik ravnoteže u zajednici. Time se dodatno razvija ideja da se društveni poredak može urediti ljudskim zakonima i razumom.

5. Prvi mudraci

Prvi grčki mudraci predstavljaju prelaz između tradicionalne mudrosti i racionalnog mišljenja. Oni se bave zakonom, pravdom, merom, političkim poretkom i pravilnim načinom života.

Mudrost više nije samo religijsko znanje; ona postaje povezana sa praktičnim uređenjem zajednice i sposobnošću razumnog prosuđivanja.

6. Organizacija ljudskog kosmosa

Vernan pokazuje paralelu između političkog poretka i predstave o kosmosu. Kao što polis treba da bude uređen kroz ravnotežu i zakon, tako se i priroda počinje zamišljati kao uređena celina.

Pojmovi kao što su pravda, ravnoteža, mera i poredak prelaze iz društvenog i političkog iskustva u filozofsko objašnjenje prirode.

7. Kosmogonije i mitovi o suverenosti

Stare kosmogonije objašnjavaju nastanak sveta kroz genealogije bogova, sukobe i uspostavljanje suverenosti. Posebno je značajan motiv smene božanskih vladara i uspostavljanja novog poretka.

Vernan pokazuje da filozofsko mišljenje nije nastalo iz potpune praznine: ono preuzima određene strukture tradicionalnih mitova, ali ih postepeno preoblikuje u racionalne modele objašnjenja prirode.

8. Nova slika sveta

Sa jonskim misliocima nastaje nova predstava kosmosa. Prirodne pojave sve više se objašnjavaju pomoću prirodnih načela, odnosa, promena i zakona, a ne isključivo delovanjem božanskih ličnosti.

Mitološki kosmos se tako postepeno transformiše u kosmos koji može biti predmet racionalnog istraživanja.

Glavne ideje

Prelaz od mikenskog kraljevstva ka polisu predstavlja jednu od ključnih društvenih promena.
Promena političke organizacije utiče na promenu načina mišljenja.
Javna rasprava i logos postaju važne karakteristike polisnog života.
Kosmos se sve više shvata kao uređena celina.
Pravda i ravnoteža dobijaju istovremeno političko i kosmološko značenje.
Filozofija ne nastaje jednostavnim odbacivanjem mita, već preobražavanjem tradicionalnih predstava u nove racionalne obrasce.
Razvoj grčke misli povezan je sa političkom, društvenom i religijskom transformacijom grčkog sveta.

Ključne reči

Žan-Pjer Vernan, Poreklo grčke misli, antička Grčka, Mikena, mikensko kraljevstvo, polis, suverenost, kriza polisa, prvi mudraci, logos, mit, kosmogonija, kosmos, poredak, zakon, pravda, ravnoteža, mera, javna reč, politika, građanin, racionalno mišljenje, jonska filozofija, priroda, filozofija.

Suština dela

Osnovna Vernanova teza jeste da nastanak grčke filozofije treba razumeti u vezi sa preobražajem grčkog društva i nastankom polisa. Promena političkog poretka — od sveta kraljevske suverenosti ka svetu javne rasprave, zakona i građanske zajednice — omogućila je i novu sliku čoveka i kosmosa. Tako se iz društvenog iskustva reda, ravnoteže, zakona i javnog govora razvija jedan od temelja grčkog racionalnog mišljenja.