Godina izdanja: 2018
ISBN: 978-86-84111-22-9
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Posveta autorke, inače odlično očuvano.

Autor - osoba Grujić, Danijela, 1974- = Grujić, Danijela, 1974-
Naslov Filozofija i problem verske tolerancije / Danijela Grujić
Vrsta građe stručna monografija
Jezik srpski
Godina 2018
Izdanje 2. izd.
Izdavanje i proizvodnja Novi Sad : Centar za empirijska istraživanja religije, 2018 (Beograd : Čigoja štampa)
Fizički opis 394 str. ; 21 cm
Drugi autori - osoba Milisavljević, Vladimir, 1966- (recenzent)
Kulić, Miloš (recenzent)
Laušević, Savo (recenzent)
(broš.)
Napomene Tiraž 300
O autoru: str. 387
Str. 389-394: Izvodi iz recenzija / Savo Laušević, Mišo Kulić, Vladimir Milisavljević
Napomene i bibliografske reference uz tekst
Bibliografija: str. 372-386.
Predmetne odrednice Verska tolerancija -- Filozofski aspekt
Verska tolerancija -- Filozofsko-pravni aspekt
Verska tolerancija -- Filozofsko-politički aspekt
Filozofija religije

PREDGOVOR
U ovom radu, svojoj doktorskoj disertaciji, pred sobom sam imala jedan ozbiljan filozofski problem, problem na kojem su zajedničkim snagama radili filozofi kroz gotovo celokupnu istoriju filozofije. Da se poslužim mislima Žane Herš, oni su se „svaki na svoj način, trudili – sa mnogo umnosti i slobode – da rasvetle neiscrpne probleme našeg ljudskog bivstvovanja, da ih razumeju, da ih preuzmu na sebe i da ih vole.“ Pritom, problem verske tolerancije je još uvek veliki problem koji tišti čovečanstvo, na šta nas uporno podsećaju aktuelni politički događaji širom sveta. U svom spisu „Ka političkoj legitimaciji moderne“ Otfried Hofe kaže da „U specifičnosti epohe tolerancija učestvuje čak i više nego pravda.“ Ona se danas nalazi u gotovo svakom diskursu o savremenom praktičkom životu rame uz rame uz pojmove demokratija, sloboda i pluralizam.
Analiza i kritika tih ideja predstavljali su ujedno i moju potragu za rešenjima koja su takođe uvek konačna u svojoj istorijskoj perspektivi. To, i pored ozbiljno uloženih napora, nisu nikako bila minuciozna filozofska istraživanja, što se smatra za veliki uspeh akademske filozofije, već skromna i strpljiva potraga za boljim svetom. Na tom putu trebalo je imati dosta intelektualne hrabrosti i stalnog samokritičkog preispitivanja. Trebalo je održati i otvorenost da se puno toga novog shvati i nauči, ali i odupre zavodljivoj misaonoj modi vremena kome pripadamo.
Kao dugogodišnji tehnički urednik naučnog časopisa Religija i tolerancija imala sam priliku da u jednom dužem periodu pratim aktuelna naučna zbivanja povodom problema verske tolerancije. Dosadašnje postavljanje pitanja o verskoj toleranciji i pre svega filozofska istraživanja potekla odatle, i pored svoje istorijsko-filozofske vrednosti i podsticajnih filozofsko-političkih i filozofsko-pravnih koncepata, zanemarila su samo pitanje filozofskog problema verske tolerancije, koje prema mom uverenju čini njegovu dublju osnovu.
Razvijena svest o tome vodila me je ovde ka celovitijem propitivanju odnosa filozofije i problema verske tolerancije, koje se potom otpustilo u istraživačke sfere filozofsko-istorijskog, filozofsko-političkog i filozofsko-pravnog, te naposletku istorijsko-filozofskog rada. Ta misaona celovitost, prema tome, bila je vođena prevashodno prirodom samog fenomena verske tolerancije i potrebom da se on metodološki temeljnije zahvati.
U svesti Evropljana i celokupnog čovečanstva još uvek postoji trag stravične Bartolomejske noći 24. avgusta 1572. godine, kada su katolici na prevaru izvršili jedan od najtežih zločina protiv čovečnosti i okrvavili pariske ulice krvlju protestanata. Taj duboki stari ožiljak, iznova povređen u našem vremenu, za nas i danas predstavlja opomenu koja nas obavezuje da problem verske tolerancije filozofski ne potcenjujemo. Na umu imam, pre svega, moguće sužavanje filozofskog interesa na analizu filozofskih ideja o verskoj toleranciji. Ono bi se jednim delom dalo pravdati savremenim sociološkim, politikološkim i pravnim interesom za problem verske tolerancije, te možda neopravdanim ili suvišnim posezanjem filozofije u predmetno polje ovih naučnih disciplina.
Drugim delom, reklo bi se da filozofija treba da se kreće samo u idealnom medijumu, kao svojoj primarnoj sredini, čime bi se i karakter ovog rada mogao dovesti u pitanje. Naime, može se postaviti smisleno pitanje: da li je on jednim dobrim delom možda politikološke prirode? Ovde još treba razlučiti da li se pomenuti deo rada ovde pojavljuje kao pripremni deo za glavno filozofsko-istorijsko istraživanje ili je njegov filozofsko-pravni i filozofsko-politički značaj neosporan i u filozofskoj diskusiji relevantan. Moram priznati da sam, kao što sam u radu takođe ustvrdila, naklonjena drugom stanovištu.
U samom radu u više navrata sam se vraćala ovom problemskom mestu našeg doba. Obzirom na negativan opšti stav vremena pribojavam se da će mi naposletku preostati još samo to da kao Monteskje kažem: „Kada valja dokazivati tako jasne stvari, možemo biti sigurni da nećemo nikoga ubediti.“ U bližoj eksplikaciji zastupanog stanovišta ključni argument, prema mom shvatanju, čini misao da je gubitak filozofskih spona sa povesnim realitetom jedna bolna situacija koja tišti mnogo više stvarnost nego filozofiju samu.
Kada to kažem mislim na permanentnu opasnost da se sama stvarnost, realitet savremenog zapadnog praktičkog života udalji od svojih izvornih humanističkih principa. Povlačenje filozofije iz sfere istraživanja realnog medijuma praktičkog života, onog koji pita za samu povesnu konstituciju ovog problema unutar prošlog i sadašnjeg praktičkog sveta može stoga imati dalekosežne posledice, jednako razorne kao i otuđivanje čoveka od svojih praktičko-pojetičkih moći unutar njegovog odnosa prema naučno-tehničkom razvoju. Opasnost je tim veća što savremeni praktički život zapadne civilizacije nije konstituisan na temelju mitskih, religijskih ili naučnih tradicija, već prevashodno na bazi filozofskih koncepcija, koje se dominantnoj pozitivistički oblikovanoj savremenoj svesti sada čine suvišne za njegovo dalje održavanje i funkcionisanje. Štaviše, površnost ovog rasprostranjenog mišljenja i izvorna potreba za filozofijom i očuvanjem živog filozofskog odnosa prema praktičkom životu i problemu verske tolerancije raskriva se u našem vremenu tek u stanju krize, stanju kakvo upravo sada potresa svet.
Filozofsko istraživanje problema verske tolerancije, za razliku od pravnog, politikološkog, istorijskog ili sociološkog, ima filozofsku obavezanost da temu drži i promišlja u odnosu na principe koji su se filozofsko-istorijski istakli u povesti. Taj krupni plan ostaje stoga određujući u ovom radu i kada je u pitanju analiza idealnog medijuma i kada je reč o realnom medijumu praktičkog života.
U vremenu u kojem živimo, s obzirom na razvoj pozitivnih nauka i njihov spoznajni doprinos, filozofija i pored spomenutih nesuglasica, smatram, ima obavezu da ne podlegne uskogrudosti i da materijal ovih nauka, kao i njihovu metodu, ozbiljno uzme u razmatranje prilikom istraživanja fenomena praktičkog života. Ta misao me je vodila u istraživanju realnih prilika modernog i savremenog praktičkog života.
Na kraju, želim da se zahvalim svom mentoru, profesoru Miši Kuliću, na ukazanom poverenju, svesrdnoj pomoći tokom izrade doktorske disertacije i veoma podsticajnim razgovorima koji su me u radu ohrabrivali da istrajem u istraživačkim naporima. Zahvalnost, naravno dugujem i porodici, koja me je svesrdno podržavala tokom dugih godina profesionalnog usavršavanja.
Danijela Grujić


Dosadašnje postavljanje pitanja o verskoj toleranciji i pre svega filozofska istraživanja potekla odatle, i pored svoje istorijsko-filozofske vrednosti i podsticajnih filozofsko-političkih i filozofsko-pravnih koncepata, zanemarila su samo pitanje filozofskog problema verske tolerancije, koje prema autorkinom uverenju čini njegovu dublju osnovu. Razvijena svest o tome vodila ju je u ovom radu ka celovitijem propitivanju odnosa filozofije i problema verske tolerancije, koje se potom otpustilo u istraživačke sfere filozofsko-istorijskog, filozofsko-političkog i filozofsko-pravnog, te naposletku istorijsko-filozofskog rada. Ta misaona celovitost, prema tome, bila je vođena prevashodno prirodom samog fenomena verske tolerancije i potrebom da se on metodološki temeljnije zahvati.

SADRŽAJ
Predgovor 11
Uvod 15
PRVO POGLAVLJE
FILOZOFSKO-ISTORIJSKO RAZMATRANJE VERSKE TOLERANCIJE 25
1. Pitanje postojanja verske (ne)tolerancije u antici 25
2. Filozofsko-istorijske pretpostavke verske tolerancije 54
3. Filozofsko-istorijska refleksija izgradnje verski tolerantnog sveta 72
3.1. Pojava i konsekvence verskih sukoba u Evropi 72
3.2. Momenti konstituisanja verski tolerantnog sveta 93
DRUGO POGLAVLJE
FILOZOFSKO-PRAVNO I FILOZOFSKO-POLITIČKO PROBLEMATIZOVANJE UTEMELJENJA VERSKE TOLERANCIJE 121
1. Filozofsko-pravno istraživanje načela slobode vere i slobode savesti 121
1.1. Formalna ravnopravnost konfesija i crkvi 122
1.2. Ideje o povlačenju religije u sferu privatnosti 126
1.3. Princip građanstva i pojam ljudskih prava 133
1.4. Pojava internacionalizacije ljudskih prava u savremenosti 140
2. Filozofsko-pravno postuliranje pravno-političkih principa verske tolerancije 145
2.1. Princip jednakog dostojanstva 146
2.2. Princip građanske pravne države 151
2.3. Princip neutralnosti države 156
2.4. Naznačavanje principa multikulturalnog građanstva 160
3. Filozofski koncepti moderne verske tolerancije 166
3.1. Rano renesansno poimanje verske tolerancije 168
3.1.1. Renesansni svet i kritika verske netrpeljivosti Erazma Roterdamskog 168
3.1.2. Koncept konfesionalno neutralne države i argument političkog mira Žana Bodena 170
3.1.3. Buđenje kritičke svesti i skeptički argument Mišela Montenja 173
3.2. Klasične teorije verske tolerancije XVII veka 174
3.2.1. Skepticizam i argument prisile Pjera Bejla 175
3.2.2. Odnos građanske vlade i religijskih zajednica kod Džona Loka 177
3.2.3. Koncept slobode mišljenja i verska tolerancija kod Baruha de Spinoze 183
3.3. Prosvetiteljsko prirodno-pravno shvatanje verske tolerancije 187
3.3.1. Politička vrlina, religija i pluralizam u delu Šarla de Monteskjea 190
3.3.2. Tolerancija kao prvi zakon prirode i religijski pluralizam kod Fransoa Mari Arue Voltera 197
3.3.3. Kritika odnosa države i crkve Pola Holbaha 200
3.4. Stanovišta o načelnim argumentima verske tolerancije 201
3.4.1. Ideje o kulturnom pluralizmu i izgradnji humanog čovečanstva kod Johana Gotfrida Herdera 202
3.4.2. Princip ljudskog dostojanstva i verska tolerancija u delu Imanuela Kanta 204
3.4.3. Princip običajnosti i kritika laičke države Georga Vilhelma Fridriha Hegela 208
3.4.4. Načelna kritika odnosa države i religije Ludviga Fojerbaha 212
3.4.5. Argumenti štete i napretka znanja Džona Stjuarta Mila 215
TREĆE POGLAVLJE
FILOZOFSKO ISTRAŽIVANJE PROBLEMA SAVREMENE VERSKE TOLERANCIJE 221
1. Filozofsko-istorijsko i filozofsko-pravno ocrtavanje granice i značaja moderne verske tolerancije 221
1.1. Otuđenje modernog sveta i problem verske tolerancije 222
1.2. Politička suština modernog života i problem verske tolerancije 231
1.3. Apstraktnost moderne koncepcije verske tolerancije i holokaust 239
1.4. Problematičnost neutralnosti koncepta moderne verske tolerancije 245
2. Filozofsko-pravna recepcija principa savremene verske tolerancije 254
2.1. Odnos modernog i savremenog praktičkog života 256
2.2. Odnos političke i religijske sfere u savremenosti 262
2.3. Verski pluralizam u svetlu odnosa globalne i pojedinačne kulture 269
2.4. Pravno-politički principi savremene verske tolerancije 278
3. Razvoj filozofskih pretpostavki savremene verske tolerancije 292
3.1. Kritička stanovišta Marksa i Ničea o religijskom fenomenu 293
3.1.1. Koncept opštečovečanske emancipacije i problem otuđenja kod Karla Marksa 294
3.1.2. Kritika nihilističkog kretanja modernog građanskog sveta i religije u delu Fridriha Ničea 301
3.2. Savremena liberalna stanovišta o verskoj toleranciji 308
3.2.1. Ideja o društvenom inženjeringu i paradoks tolerancije Karla Popera 309
3.2.2. Koncept razložnog pluralizma i ideja političke tolerancije Džona Rolsa 312
3.2.3. Humano društvo i kritika represivne tolerancije Herberta Markuzea 315
3.2.4. Ideja o jednakosti resursa i komunalno shvatanje demokratije u delu Ronalda Dvorkina 318
3.3. Uspostavljanje i razvoj postmetafizičkog mišljenja 323
3.3.1. Interpretacija i dijaloški karakter tolerancije kod Hansa Georga Gadamera 323
3.3.2. Fluidnost religijskog fenomena i religijski pluralizam kod Vilijama Džejmsa 325
3.3.3. Postavka o istoričnosti religijske svesti Ričarda Rortija 328
3.3.4. Koncept slabe ontologije i pitanje o prirodi religijske svesti u delu Đani Vatima 330
3.4. Politika priznanja i multikulturalno shvatanje savremene verske tolerancije 335
3.4.1. Zahtev za priznanjem specifičnosti i kritika proceduralnog liberalizma Čarlsa Tejlora 336
3.4.2. Koncept autentičnog identiteta i problem vaspitanja kod Kvejm Entoni Apaje 339
3.4.3. Pojam multikulturalnog građanstva i verska tolerancija u delu Vila Kimlike 343
3.4.4. Postnacionalna konstelacija i kritičko propitivanje multikulturalizma Jirgena Habermasa 346
ZAKLJUČNA RAZMATRANJA 353
LITERATURA
Monografije i udžbenici 372
Zbornici, leksikoni i enciklopedije 380
Članci i rasprave 381
O autoru 387
Izvodi iz recenzija 389

Danijela Grujić (Novi Sad, 1974) srpska je filozofkinja, profesorka filozofije i autorka naučnih radova iz oblasti filozofije religije, verske tolerancije, političke filozofije i ljudskih prava. Diplomirala je na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Novom Sadu, magistrirala na Pravnom fakultetu u Novom Sadu, a doktorirala na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Istočnom Sarajevu. Od 2004. do 2009. godine radila je kao profesorka u Srednjoj školi Novi Bečej, a potom kao profesorka filozofije u Gimnaziji „Jovan Jovanović Zmaj“ u Novom Sadu. Dugi niz godina bila je angažovana u naučnom časopisu Religija i tolerancija, gde je obavljala poslove tehničkog urednika i zamenika glavnog urednika. Članica je Srpskog filozofskog društva. Objavila je više od dvadeset naučnih radova. Njena najznačajnija monografija Filozofija i problem verske tolerancije proistekla je iz doktorske disertacije i predstavlja opsežno filozofsko istraživanje istorijskih, pravnih i političkih osnova verske tolerancije. U knjizi razmatra razvoj ideje tolerancije od antike i renesanse, preko Loka, Spinoze, Voltera, Kanta i Mila, do savremenih autora poput Popera, Rolsa, Markuzea, Tejlora, Kimlike i Habermasa. Knjigu je objavio Centar za empirijska istraživanja religije u Novom Sadu. U svojim radovima Grujić se posebno bavi odnosom religije i države, slobodom vere i savesti, ljudskim dostojanstvom, multikulturalizmom, pluralizmom i filozofskim pretpostavkama tolerantnog društva. Bavila se i pitanjem položaja humanističkog obrazovanja u savremenom društvu. Danijela Grujić bila je i narodna poslanica u Narodnoj skupštini Republike Srbije; u zvaničnoj skupštinskoj evidenciji navedena je kao doktor filozofije i profesor filozofije iz Novog Sada.

Tags: Danijela Grujić, filozofija, filozofkinja, srpski filozofi, filozofija religije, verska tolerancija, religija i tolerancija, sloboda vere, sloboda savesti, ljudska prava, multikulturalizam, pluralizam, politička filozofija, filozofija prava, humanističko obrazovanje, Filozofija i problem verske tolerancije

MG P6 (N)