Godina izdanja: 2024
ISBN: 275
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Autor: Vladan Đorđević
Izdavač: Srpsko narodno pozorište, Novi Sad
Godina: 2024
Obim: 182 str.

„Narod i velikaši“ je političko-istorijska drama koju je Vladan Đorđević napisao još 1869. godine. Iako je Đorđević u srpskoj istoriji ostao upamćen pre svega kao lekar, osnivač Srpskog lekarskog društva i Crvenog krsta, a potom i predsednik vlade i diplomata, njegovo rano stvaralaštvo obuhvatalo je i dramski rad.

Drama predstavlja jedan od najranijih i najznačajnijih pokušaja angažovanog i političkog dramskog izraza u srpskoj književnosti tog doba. Napisana u skladu sa modernim evropskim pozorišnim tendencijama 19. veka, drama se bavi odnosom vlasti (velikaša) i naroda, prožeta poetikom i ideologijom onovremene Ujedinjene omladine srpske.

Njen uticaj na razvoj srpske pozorišne umetnosti bio bi znatno veći da je delo doživelo širu recepciju u vreme nastanka. S obzirom na to da se Đorđević ubrzo potpuno posvetio medicini, reformi vojnog saniteta i državnoj politici, književni i dramski rad ostali su u drugom planu, pa je drama dugo bila marginalizovana i poznata uglavnom stručnoj javnosti.



Vladan Đorđević (1844–1930) bio je jedna od najsvestranijih i najuticajnijih ličnosti Srbije druge polovine 19. i početka 20. veka. Tokom svog dugog života ostavio je neizbrisiv trag kao prvi školovani srpski hirurg, utemeljivač modernog zdravstva, književnik, diplomata i predsednik vlade.

Medicinske studije završio je u Beču, gde je specijalizovao hirurgiju kao student čuvenog profesora Teodora Bilrota.

Po povratku u Srbiju, postao je prvi srpski hirurg. Osnovao je Srpsko lekarsko društvo (1872) i bio pokretač i prvi načelnik Crvenog krsta u Srbiji (1876). Kao načelnik saniteta Vrhovne komande, sproveo je korenite reforme i modernizovao srpski vojni sanitet tokom ratova sa Turskom i Bugarskom. Zaslužan je za izgradnju Opšte državne bolnice u Beogradu i donošenje prvih naprednih zakona o javnom zdravlju.

Kao političar, Đorđević je bio blisko vezan za dinastiju Obrenović, naročito za kralja Milana i kralja Aleksandra. Pripadao je Konzervativnoj stranci (kasnije Naprednoj).

Od 1897. do 1900. godine bio je predsednik Ministarskog saveta (vlade) i ministar inostranih dela. Njegova vlada sprovela je važne finansijske i vojne reforme, ali je pala zbog njegovog oštrog protivljenja ženidbi kralja Aleksandra sa Dragom Mašin.

Služio je kao kraljevski poslanik (ambasador) u Atini i Carigradu, gde se diplomatskim putem borio za prava srpskog naroda u tadašnjoj Otomanskoj imperiji.

Kratko je bio i predsednik beogradske opštine, tokom čega je uveo ulično osvetljenje i započeo kaldrmisanje prestonice.

Iako mu je politika oduzimala mnogo vremena, Đorđević je bio izuzetno plodan pisac i redovni član Srpske kraljevske akademije (danas SANU).

Njegovo najpoznatije delo je obimna trilogija „Kraj jedne dinastije“, u kojoj je detaljno opisao sumrak dinastije Obrenović i dramatične događaje koji su prethodili Majskom prevratu 1903. godine. Njegovi memoari i putopisi i danas su dragocen istorijski izvor.

Pored rane drame „Narod i velikaši“, pisao je pripovetke, romane (poput istorijskog romana „Uskok“) i pokrenuo uticajni časopis za književnost i nauku „Otadžbina“.

Nakon pada Obrenovića 1903. godine, Đorđević je potisnut sa političke scene. Tokom Prvog svetskog rata, austrougarske okupacione vlasti su ga internirale u logor u Austriji zbog njegovog ranijeg patriotskog delovanja.

Preminuo je u dubokoj starosti, 1930. godine, u sanatorijumu u Austriji, a sahranjen je u Beogradu. Danas se smatra jednim od najvećih prosvetitelja i graditelja institucija u modernoj istoriji Srbije.