Godina izdanja: 2000
ISBN: 9958-9413-1-7
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

Autor - osoba Hamidović, Muhamed
Naslov Gramatika toposa Bosne / Muhamed Hamidović
Vrsta građe knjiga
Jezik bosanski
Godina 2000
Izdavanje i proizvodnja Zenica : Muzej grada Zenice, 2000


Prof. Nedžad Hadžidedić
„GRAMATIKA toposa BOSNE” autora Muhameda Hamidovića
U ovom djelu pomenutog autora nesumnjivo se susrećemo sa sasvim novim i originalnim pristupom u istraživanju fenomena ljudskih naselja – antropotoposa. Ovaj novum utemeljen je na najnovijim teorijskim dostignućima, elaboriranim na osnovu oko stotinu radova iz različitih naučnih oblasti – historije, filozofije, antropologije, sociologije, arheologije, etnologije, geografije, urbanizma i drugih – iz čega je proizašao nov način razmišljanja, sa osnovnim polazištem o kontinualnom diskontinuitetu antropotoposa Bosne. Kontinuitet u ovom slučaju podrazumijeva lokacijsku, vremensku, materijalnu i duhovnu istrajnost na nekom prostoru, dok se diskontinuitet tretira kao etapa istog kontinuiteta, što je i polazište teorije o strukturalnoj antropologiji prostora. Pri tome autor u zaključku prvog dijela rada izdvaja „dva ključa za pojmovno polazište teorije”: prostorno-strukturalnu antropologiju i antropotopos, suštinu kontinuiteta i diskontinuiteta, antropotopos i prostor, kao i preduvod u spoznavanje gramatike mjesta, odnosno uvod u traganje za gramatikom Bosne.
Drugi dio rada naslovljen je „Traganje za gramatikom Bosne”, pri čemu se gramatika podrazumijeva kao nauka o sustavu i njegovim zakonima. Ovaj istraživački dio rada takođe se temelji na vrlo bogatoj bibliografiji od oko dvije stotine naučnih i stručnih radova iz oblasti bosanske historije, arheologije, geografije i etnografije, uz kritički osvrt i reinterpretaciju građe sa stanovišta autorovih polaznih teorijskih postavki. Ovom prilikom autor predočava i novu tipizaciju antropotoposa Bosne, svrstavajući ih u tri grupe: pratopose, prototopose i topose, uz unutrašnju podjelu na osamnaest podtipova. „Prvi predstavljaju osnovne pojavne vrste, drugi čine temelj raznolikosti, a treći su definitivna pojava mjesta za čovjeka – topos.” Pri tome su prirodna osnova i kontaktnost prostora Bosne i Hercegovine faktori koji su uticali na sistem naselja i njihovu strukturu u različitim dijelovima ovog prostora. Autor tome dosljedno dodaje, kao izvore kontinuiteta antropotoposa Bosne, i metafiziku nekropole, odnosno moć sakralnog prostora, zatim komunikacione koridore, usmjerivače nastanka, razvoja i kontinuiteta naseljavanja, koji su istovremeno putevi dobra i zla. S druge strane, pokretnost, odnosno migracije u obliku transhumantno-metanazičkih kretanja, pokazatelj su sukcesija u formiranju istih tipova antropotoposa, sa osobinama unutrašnjeg kontinuiteta, jer su ove vrste kretanja predstavljale trajni način života velikog broja ruralnog stanovništva. Prema autorovim opažanjima, u direktnoj vezi s ovim kretanjima jeste i osnovna društveno-kulturna i ekonomska jedinica organizacije stanovništva na ovom području: porodična zadruga, tip proširene porodice, inače karakterističan za šire južnoslovensko područje, koja se u tragovima, djelimično transformisana, održala sve do naših dana. S tim je povezan i proces nestanka ranijih stočarskih „stanova”, katuna i ishodišta, koji postaju stalna mjesta prebivanja uslijed dijeljenja zadruga i povećanja populacije.
U poglavlju „Stvarnost gramatike antropotoposa” na tlu Bosne i Hercegovine autor, na temelju istraživanja arheologa, geografa, etnografa i urbanista, fenomen kontinuiteta Bosne razlaže na sljedeću temporalizaciju: paleolitske pratopose, prototopose neolita, pratopose bronzanog doba, ilirski prototopos, doba antičkih kulturnih uticaja – helenskih pa rimskih, srednjovjekovni antropotopos, osmansko razdoblje razvoja toposa i habzburško-evropsko razdoblje. Pri tome su kriteriji odabira: 1. mjesto/lokacija, 2. odnos prema okolini, 3. kultni i društveni život. U zaključku istraživanja toposa Bosne autor konstatuje da je u prahistorijskom razdoblju na teritoriji Bosne i Hercegovine bilo raspoređeno više različitih tipova antropotoposa zatvorenog progresivnog karaktera; da antičko doba karakterišu faze otvorene progresije i prisustvo ranijih tipova koji su se transformisali pod tim uticajem; da feudalno razdoblje karakterišu opšta regresija i zatvorenost; da osmansko razdoblje dovodi do polarizacije stanovništva, formirajući djelimično zatvorena progresivna i izrazito regresivna naselja; te da je Austro-Ugarska donijela promjene u vidu formiranja tipova antropotoposa sa pretežnim karakteristikama otvorene progresije, ali urbanog tipa. Periodi koji su slijedili ukazuju na dalje procese transformacije toposa i tipova duž poznatih komunikacionih koridora.
Na kraju rada autor konstatuje da je uočena milenijska navika stanovnika Bosne da žive u samostvorenim naseljima. Ta kontinualnost često je bivala prekidana, da bi se potom ponovo uspostavljao fenomen temporalnosti struktura i ljudskog prisustva, iz čega je proistekao kontinualni diskontinuitet kao specifičnost prostora Bosne.
S naše strane možemo, na kraju, ustvrditi da je autor, dosljedno poštujući polazne postavke svoje teorije, vrlo uspješno istražio gramatiku toposa Bosne, što, kako smo ranije konstatovali, predstavlja novum u našoj nauci o ljudskim naseljima. Visokom kvalitetu rada doprinose i vrlo brojne grafičke ilustracije koje prate sve faze ovog istraživanja, i u prvom i u drugom dijelu rada. Stoga vrlo toplo preporučujem prezentaciju, odnosno štampanje ovog rada, kako naučnoj tako i široj javnosti, uz prijedlog da naslov knjige bude „GRAMATIKA toposa BOSNE”.

Naravno — evo verzije sa poravnatim brojevima strana:
SADRŽAJ

Popis grafičkih priloga ........................................ vii
Predgovor izdavača ............................................. xiii

MIŠLJENJA O STUDIJI:
Prof. dr. Ahmed S. Aličić ...................................... xvii
Prof. Muhamed Bajramović ....................................... xvii
Prof. Nedžad Hadžidedić ........................................ xix
Dr Fehim Hadžimuhamedović ...................................... xx
Mr Zilka Kujundžić-Vejzagić .................................... xxii
Prof. dr. Sadudin Musabegović ................................. xxiii
Prof. dr. Vladimir Premec ...................................... xxv

SUMMARY – SAŽETAK .............................................. xxvi
Keys of the Intention of Recognizing the Grammar of the Topos .. xxix

Prvi dio

TEORIJA ANTROPOLOGIJE MJESTA

Poruka poštovanim čitaocima .................................... 2
Prilog poznavanju problema u gramatici toposa ................. 3

1. KONTINUITET IZMEĐU VREMENA I MJESTA ......................... 5
Prepoznavanje egzistencijalnog prostora (oCo) ................. 5
Struktura / sredina ........................................... 5
Equilibrium prostornosti i svjetovna konkretizacija
strukturalizacije toposa ...................................... 9
Indikativnost fenomena kontinuiteta ........................... 10
(N) Priroda = naslijeđena osnova .............................. 17
(A) Aktivnost = ponašanje ..................................... 17
Običaji i rituali – iracionalno ponašanje – tradicija ........ 19

2. BITAK TOPOSA ............................................... 24
Izvori konstantnosti identiteta „mjesta-toposa” (T) ........... 27
Struktura toposa .............................................. 27
Sadržaj i arhitektura toposa .................................. 29
Kulturni pejsaž ............................................... 30
Pokretnost .................................................... 31
Putovanja, put i staza u pokrenutosti ......................... 33
Akulturacija .................................................. 35
Uloga pojedinca i dizajn (ili prilog načinu razmišljanja) .... 38
Analiza postojanosti oblika, strukturalnosti i forme toposa .. 41
A. Kružno / prstenasto-koncentrično ........................... 43
Kodovi oblika A toposa ........................................ 44
Primjeri kružne varijacije oblika toposa A .................... 47
B. Pravougaono-kvadratični .................................... 47
Kodovi oblika B toposa ........................................ 53
Pravougaono-kvadratične varijacije oblika toposa B ............ 55
C. Amorfno-nepravilni ili antropotopično-geomorfološki ....... 55
Kodovi oblika C toposa ........................................ 57
Antropotopičko-geomorfološke i nepravilne
varijacije toposa C ........................................... 58
Komparacija postojanosti oblika i forme ....................... 63
Rast i integracija mjesta u bitku ............................. 67
Numerološka interpretacija .................................... 67
Integracija i složenost (I, I) ................................ 68
Primjeri od 1 do 6 ............................................ 69
Numerološka i grafička interpretacija
integracije i složenosti ...................................... 69
Raspored puteva ............................................... 70
Kriterij indikatora integracije (I) ........................... 71
Odnos forme i indeksa integracije ............................. 72
Odnos neizgrađenog i izgrađenog ............................... 73
Generiranje odnosa izgrađeno – neizgrađeno .................... 74
Granične vrijednosti bazičnih tipova toposa ................... 77

3. ANTROPOTOPOS I TIP ......................................... 77
Uvod .......................................................... 77
Određenja antropotoposa ....................................... 79
Opći kriteriji i indikatori tipizacije toposa ................ 80
Objašnjenja fenomenoloških pojmova tipizacije ................ 85
Energetska osnova stvaranja toposa ............................ 86
Nova iskustva korisna za objašnjenje teorije o tipu ........... 86
a) vremensko obilježje jedinice tipizacije .................... 87
b) obilježje forme prostorne jedinice ......................... 89
c) strukturalna objašnjenja toposa ............................ 94
Kulturna sinteza tipa i dizajna ............................... 95

POLAZIŠTE I ISHODIŠTE STUDIJE ................................. 97

4. KLJUČEVI NARAVI GRAMATIKE MJESTA ........................... 97
(Prvi) ključ koji zaključuje izloženo ......................... 108
(Drugi) ključ koji otvara Bosnu ............................... 111

Bilješke – Prvi dio ........................................... 125

Drugi dio

GRAMATIKA BOSNE
TRAGANJE ZA SMISLOM ANTROPOTOPOSA BOSNE

5. Uvod ....................................................... 127
Dokumenti ..................................................... 130
Pisani izvori ................................................. 131
Kartografska građa ............................................ 134
Toponomatika .................................................. 135
Materijalni ostaci ............................................ 136

6. ARHETIPSKA OSNOVA .......................................... 139
Naslijeđeni tipovi toposa ..................................... 139
Postojeći kodovi antropotoposa ................................ 141
a) Pregled obavezujuće univerzalnosti ......................... 148
b) Višedimenzionalnost tipova toposa .......................... 148

7. SMISAONOST GRAMATIKE ....................................... 151
Čarobni trougao – Sandžak „na tri noge” – Bosnia triplex ...... 151
Bosanska nekropola – transcendentalno-metafizički
obrazac opstojnosti ........................................... 155
Putevi dobra i zla ............................................ 162
Indigeni putevi prahistorije Bosne ............................ 163
Putevi vojnika i trgovaca ..................................... 164
Putevi dobra i vjetrometina zla ............................... 166
Putevi zanatlija i vojnika .................................... 169
Prividni putevi progresa ...................................... 174
Razmeđa savremenih puteva ..................................... 177
Kontinuitet pokretnosti ....................................... 177

8. STVARNOST GRAMATIKE STRUKTURA .............................. 183
Naznake relevantne za promjene toposa
i makroregionalizaciju ........................................ 183
A. Predantička geneza ......................................... 185
Paleolitski pratopos .......................................... 185
Pratopos neolita .............................................. 188
Vrste naselja ................................................. 190
Indikatori morfologije pratoposa .............................. 190
Oblik naselja ................................................. 191
Prototopos bronzanog doba ..................................... 193
Ilirski toposi ili naselja Bosne u doba ratnika ............... 193
B. Antički utjecaj i unutrašnji razvoj ........................ 203
Paleogenetički rimski kodovi toposa ........................... 208
C. Srednjovjekovni antropotopos ............................... 210
D. Novo doba .................................................. 211
Osmansko razdoblje u razvoju toposa ........................... 211
Euro-habzburško razdoblje ..................................... 227

9. POGOVOR GRAMATICI BOSNE .................................... 231
Bilješke – Drugi dio .......................................... 235

10. PRILOZI ................................................... 251
Dodatak 1 ..................................................... 251
Dodatak 2 ..................................................... 253
Dodatak 3 ..................................................... 256

11. IZVORI I BIBLIOGRAFIJA .................................... 271

MG25 (N)