ISBN: 148
Godina izdanja: 1900 - 1949.
Autor: Domaći
Tematika: Književnost
Kulturno dobro: Predmet koji prodajem nije kulturno dobro ili ovlašćena institucija odbija pravo preče kupovine
Jezik: Srpski

Praizvedba i kontroverze: Drama je prvi put izvedena na pozorišnoj sceni u Zagrebu 24. maja 1919. godine, u režiji Josipa Bacha. Izazvala je burne rasprave i oštre polemike u tadašnjim književnim krugovima.Tematika i alegorija: Bartulović je u ovoj drami postavio direktnu političku i društvenu alegoriju, u kojoj je nadolazeći talas komunizma i revolucije poistovetio sa razarajućom bolešću — kugom. Zbog ovakvog stava, dramu su oštro napali levičarski intelektualci tog doba, pre svih Avgust Cesarec i Antun Branko Šimić.Dizajn prvog izdanja: Naslovnu stranu ovog danas izuzetno retkog antikvarnog izdanja iz 1919. godine izradio je poznati hrvatski slikar i grafičar Jerolim Miše.

Niko Bartulović (Hvar, 1890. – 1945.) bio je istaknuti jugoslovenski pisac, esejista i pozorišni upravnik. Upravo u periodu oko 1918. i 1919. godine tesno je sarađivao sa Ivom Andrićem i Vladimirom Ćorovićem, sa kojima je u Zagrebu pokrenuo i uređivao uticajni književni časopis „Književni jug“. Zanimljivo je i da je Bartulović napisao predgovor za prvo izdanje legendarne Andrićeve prve knjige „Ex Ponto“ (1918).


Niko Bartulović (Stari Grad na Hvaru, 23. decembar 1890 – 1945) je bio jugoslovenski književnik, novinar, pozorišni reditelj i prevodilac. Pripadao je Organizaciji jugoslovenskih nacionalista (ORJUNA).
Obrazovanje i rana delatnost
Rođen je 23. decembra 1890. godine u zanatlijskoj porodici u Starom Gradu na Hvaru. Osnovnu školu je završio u rodnom mestu. Roditeljska želja je bila da se školuje za katoličkog sveštenika, ali je on upisao Realnu gimnaziju u Splitu, da bi maturirao u Zadru. Studirao je slavistiku na Filozofskom fakultetu u Pragu i Gracu, od 1909. do 1912. godine.
Postao je suplent (profesorski pripravnik) gimnazije u Kotoru 1912. godine, odakle je otpušten zbog političkih stavova o nacionalnom pitanju Južnih Slovena. U jednoj pesmi se slavio nadu da će u Dalmaciju doći kralj Petar I Karađorđević.
Uhapšen je od austrougarskih vlasti 26. jula 1914. godine, uoči objave rata Kraljevini Srbiji. U tom trenutku je bio saradnik lista „Sloboda“ iz Splita, jedinih dalmatinskih novina koje nisu ožalile ubistvo austrougarskog nadvojvode Franca Ferdinanda. Osuđen na zatvorsku kaznu, koju je služio u Šibeniku, Mariboru, Gradačcu, Gracu i Karlau. Osuđen je na pet godina zatvora, ali je izašao nakon tri i po godine i otišao na lečenje. U Mariboru je delio ćeliju sa Ivom Andrićem, a tu su zajedno čitali knjigu Serena Kjerkegora „Ili-ili“.
Napisao je predgovor za prvo izdanje prve knjige Ive Andrića „Ex Ponto“, objavljeno u Zagrebu 1918. godine.
Svoj prvi književni rad „Kuga: drama u tri čina“, štampao je u Zagrebu 1918. godine. Dve godine kasnije, objavio je i zbirku pripovedaka „Ivanjski krijesovi“.
Časopis „Književni jug“
Bartulović je pred kraj Prvog svetskog rata 1918. godine, osnovao časopis „Književni jug“ i radio kao njegov glavni urednik. Sedište redakcije je bilo u Zagrebu (Gundulićeva ulica 29), a njeni članovi su bili Ivo Andrić, Vladimir Ćorović i Branko Mašić. Kasnije su se uredništvu pridružili Miloš Crnjanski i Anton Novačan.
U programskom tekstu na početku prvog broja „Književnog juga“, Bartulović je zapisao: „Zadaci jugoslavenstva su za nas zadaci čovječanstva, a sve skupa pojednostavljeno: zadaci pojedinca.“
Časopis je osnovan na čisto jugoslovenskim temeljima i u skladu s tim prilozi su bili štampani na ćirilici i latinici. Najznačajniji pisci su se javili svojim prilozima u ovom časopisu, a među njima su bili Tin Ujević, Miroslav Krleža, Vladimir Nazor, Isidora Sekulić, Sima Pandurović, Aleksa Šantić, Ivo Vojnović, Ivan Cankar...
Međuratni period
Kao pristalica jugoslovenstva, radosno je dočekao raspad Austrougarske monarhije. Pošto su vlasti u Zagrebu odlagale ujedinjenje, Bartulović je predlagao da se Dalmacija samostalno ujedini sa Kraljevinom Srbijom, ne čekajući odluku Zagreba.
U čast dolaska kraljice Marije Karađorđević u Split 11. maja 1923. godine, Narodno pozorište za Dalmaciju je izvelo deo predstave Bijedna mara, po Bartulovićevom tekstu i u njegovoj režiji.
U Splitu je bio upravnik Narodnog pozorišta od 1926. do 1930. godine, kada prelazi u Beograd. Priredio je spomen knjigu u čast desete godišnjice vladavine kralja Aleksandra I Karađorđevića 1931. godine.
Uređivao je listove „Javnost“ (1935–1937), „Krug“ (1937) i „Vidici“ (1937–1940). Bio je i član uredništva Srpskog književnog glasnika.
Bio je član Srpskog PEN centra, ogranka Međunarodnog PEN centra, udruženja pesnika, esejista i pisaca.
Prevodio je sa češkog, italijanskog i slovenačkog jezika, a dela Ivana Cankara je prevodio na češki jezik.
Organizacija jugoslovenskih nacionalista (ORJUNA)
Pristupio je Jugoslovenskoj naprednoj nacionalističkoj omladini (JNNO), neposredno po osnivanju 1921. godine u Splitu. Organizacije je 16 meseci kasnije promenila ime u Organizacija jugoslovenskih nacionalista (ORJUNA).
Govorio je na prvom kongresu Organizacije jugoslovenskih nacionalista, koji je održan u Splitu od 1. do 3. decembra 1921. godine, na Dan ujedinjenja Srba, Hrvata i Slovenaca, povodom druge godišnjice nastanka Kraljevine SHS. Na kongresu je izabran za potpredsednika Direktorijuma.
Učestvovao je u izdavanju list „Pobeda“, glasila organizacije.
Drugi svetski rat
Bartulović je pokušao da tokom Aprilskog rata 1941. godine, napusti Kraljevinu Jugoslaviju i ode u emigraciju. Njegov avion nije poleteo iz Nikšića, a drugi avion u kojem se nalazio njegov stari prijatelj Vladimir Ćorović, doživeo je nesreću i odveo putnike u smrt.
Vratio se u Split, tada u italijanskoj okupacionoj zoni. Učestvovao je u radu odbora za pomoć izbeglicama iz Nezavisne Države Hrvatske.
Izvori navode da se tokom proleća 1943. godine u Kolašinu, sastao sa advokatom Dragišom Vasićem, potpredsednikom Srpskog kulturnog kluba i jednom od prvih ljudi koji se, iako levičar, na početku rata pridružio pokretu pukovnika Dragoljuba Draže Mihailovića. Kao splitski delegat, Bartulović je prisustvovao Svetosavskom kongresu u selu Ba, 27. i 28. januara 1944. godine.
Kapitulacija Italije je dovela do toga da u Split uđu ustaške i nemačke snage. Bartulović je uhapšen 29. marta 1944. godine i ostao je u zatvoru do oslobođenja Splita 26. oktobra 1944. godine.
Smrt
Komunističke vlasti su uhapsile Bartulovića neposredno po ulasku u Split. Najpre je držao u zatvoru u Kninu, a od 1945. godine u Zadru.
Ubijen je početkom 1945. godine na putu prema Zagrebu, između Obrovca i Topuskog, bez sudske presude.
Nepodobnost Bartulovićevih dela
Nakon dolaska Komunističke partije Jugoslavije na vlast 1944. godine, dela Nike Bartulovića nisu štampana i na njega se gledalo kao politički nepodobnog autora, zbog izraženog nacionalizma i antikomunizma.
Pesnik Marko Ristić, ambasador FNR Jugoslavije u Francuskoj (1945–1948) i član Saveta federacije, poznat po svojoj oštroj i politički motivisanoj kritici predratnih pisaca, zapisao je o Bartuloviću: „...u doba Prvog svetskog rata kada je u Zagrebu bio jedan od urednika Književnog juga bio je patriota, ali je njegov patriotizam, razvijajući se u pravcu nacionalizma do krajnjih reakcionarnih konsekvenca, u Drugom svetskom ratu degenerirao u svoju suprotnost, u svoju krvavu četničku negaciju.“ Kasnije će reći da je Bartulović: „...pisac bez nekog naročitog dara.“
Dela Nike Bartulovića su ponovo štampana 1990. godine. Tada su izašle tri njegove pripovetke u okviru antologije „Utuljena baština“, koju je priredio Gojko Tešić, redovni profesor Filozofskog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu.
Politička misao Nike Bartulovića
Jugoslovenstvo
Bartulović je u svojim ranim člancima, poput programskog uvodnika u prvom broju časopisa „Književni jug“, pokazao nepodeljenu naklonost ideji jugoslovenstva i bratskoj zajednici hrvatskog i srpskog naroda. Tvrdio ja da Hrvati daju deci srpska imena: „...a svaki Srbin iz Srbije koji bi se kod njih pojavio bio gledan kao više biće, kao neka vrsta natčoveka.“
Ideje o jugoslovenstvu je uzdizao i temeljio na višim, opšte ljudskim principima. Zato je na ovo pitanje gledao kao na produžetak demokratske ideje.
Zalagao se za unitarnu državu, te je samim tim bio protivnik federalističkih koncepata uređenja Jugoslavije. Verovao je da bi takva država ojačala nacionalna osećanja usmerena prema jedinstvenoj jugoslovenskoj naciji.
Antikomunizam i antifašizam
Na komunizam i fašizam, Bartulović je gledao kao na dva jednako ekstremna pojma, koja su mu podjednako daleko kao jednom demokrati.
Antiklerikalizam
U hrvatskom političkom pokretu okupljenom najpre oko Hrvatske seljačke stranke Stjepana Radića, a kasnije i ustaškom pokretu, Bartulović je video jaku podršku Rimokatoličke crkve. Kako je Vatikan bio najvatreniji zagovornik očuvanja Austrougarske, kao tvrde katoličke države, samim tim i neprijatelj jugoslovenstva, sasvim je jasno zašto se Bartulović opredelio za antiklerikalne političke pozicije.[8]
Masonerija
Pojedini izvori upućuju na to da je Bartulović bio slobodni zidar, odnosno pripadnik masonske lože „Dositej Obradović“, zajedno sa Viktorom Novakom i Ferdom Šišićem, za koje se pouzdano zna da su pripadali masoneriji.
Nagrade
Za svoj roman „Na prelomu“, dobio je nagradu Ministarstva prosvete Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Za knjigu „Ljudi na ostrvu“, dobio je Nagradu Kolarčeve zadužbine. Nagradu lista Politika je dobio za pripovetku „Ljubav na odru“, a nagradu „Cvijeta Zuzorić“ je dobio za priču „Sinovljeva gospoja“.
Bibliografija
Kuga: drama u tri čina, Nakladni zavod Ign. Granitz, Zagreb 1918.
Ivanjski krijesovi: novele, Zagreb 1920.
Bijedna Mara: drama u 4 čina, prema eposu Luke Botića, Naklada Jugoslavenske knjižare, Split 1922.
Od revolucionarne omladine do ORJUNE: istorijat jugoslovenskog omladinskog pokreta, Direktorijum Orjune, 1925.
More u našoj književnosti, Centrala Jadranske straže, Split 1927.
Na prelomu: roman, Srpska književna zadruga, Beograd 1929.
Ljudi na ostrvu, Izdavačko preduzeće Gece Kona, Beograd 1931.
Spomen knjiga: 10 godina vladavine Njegovog Veličanstva kralja Aleksandra I (1921–1931), Uprava „Spomen knjige 10 godina Nj. V. Aleksandra I“, Beograd 1931.
Sabrana dela I–II, Narodna prosveta, Beograd 1932.
Izabrane pripovetke, Srpska književna zadruga, Beograd 1938.
Moj prijatelj Tonislav Malvasija, Izdavačko i knjižarsko preduzeće Geca Kon a. d., Beograd 1940.
Glas iz gorućeg grma, Srpsko kulturno društvo Prosvjeta, Zagreb 2003.



Jerolim Miše (Split, 25. septembar 1890. – Split, 14. septembar 1970), bio je hrvatski slikar i likovni kritičar, poznat po slikama sa razuzdanim temama i mrtvom prirodom.[1]

Život i karijera
Rođen je u Splitu 25. septembra 1890.. Studija slikarstva započeo je u Splitu na Višoj školi za umjetnost i umjetni obrt i na njima proveo dve godine (1910 do 1911), vjerovatno kao spoljni polaznik Dvorane risanja koju je vodio Emanuel Vidović. Dalje školovanje nastavio je 1910.–1911. na zagrebačkoj Privremenoj višoj školi za umjetnost i umjetni obrt (kasnije Akademija likovnih umjetnosti), potom na Istituto di Belle Arti u Rimu (1911 –1912), a 1913. godine je u Firenci, pohađao je umetničku školu do pred sam početak Prvoga svjetskog rata, Za vreme školovanja u Rimu družio se sa Ivanom Meštrovićem, koji ga je upoznao s bečkom secesijom.[2]

Vraća se u Split i nakon službovanja po kasarnama (Sisak i Glina) zapošljava se kao nastavnik crtanja u Krapini (1917.– 1920), potom u Slavonskom Brodu (1921 –1923).[1]

Nezadovoljan životom u provinciji, pokušao je dobiti zaposlenje na zagrebačkoj ili beogradskoj školi. To mu u uspeva i jedno vreme je radio u Beogradu (1937–1941), kao profesor na novoosnovanoj Umetničkoj akademiji, prvo kao vanredni, a od 1939. godine kao redoviti profesor. U Beogradu Miše je ostao do 1941. godine, kada se vraća u Zagreb na mesto crtača u Hrvatskom izdavalačkom bibliografskom zavodu. Od 1943. godine zapošljava se na mjesto profesora pri zagrebačkoj Akademiji likovnih umjetnosti, na kojoj će aktivno raditi sve do odlaska u penziju 1960. godine.[3]

Članstvo u likovnim grupama
Jerolim Miše je bio je član Grupe četvorice i Grupe trojice; član JAZU (danas HAZU) od 1952. godine.

Kao član umetničke grupe nezavisnih umetnika; realizmi; nacionalni likovni izraz; koju su pored njega činili Ljubo Babić; Vladimir Becić; Joza Kljaković; Frano Kršinić; Ivan Meštrović; Marin Studin; Zlatko Šulentić; Vladimir Varlaj.

Grupa nezavisnih umetnika delovala je od 1921. do 1927. godine i u tom razdoblju održala trinaest izložbi po manjim mestima i gradovima Hrvatske i Vojvodine, te kao Grupa nezavisnih učestvovala na V. i VI. Jugoslavenskoj izložbi u Beogradu i Novom Sadu. Članovi Grupe nezavisnih...ostvarili su niz izložbi koje su imale značajan likovni, edukativni i opšti kulturni učinak za provincijska sredina Kraqevine Jugoslavije. Izložbe su ostvarile i zmnalajan komercijalni uspeh (velik broj izloženih slika je prodat.[4])
Preminuo je u Splitu, 14. septembra 1970. godine.

Likovno stvaralaštvo
Jerolim Miše je svoja likovna dela stvarao uglavnom u ulju, a motivi su bili portreti težaka, njegovih prijatelja umetnika, deca. Na tim portretima on je, vrlo uspešno slikao psihološka raspoloženja svojih modela.

Portret koji mu je ostao trajna preokupacija, krajem 1920-ih potpao je pod uticaj francuskog slikarstva (pre svega A. Renoara i P. Sezana ) i delomično nemačkoga ekspresionizma. Slike nastale pod tim uticajem su naslikanekratkim potezima četkice, mekšim i svetlijim bojama. Na njima su najčeđće bili dalmatinski pejzaži obaskjani suncem, portreti i mrtve prirode...