ISBN: Ostalo
Godina izdanja: .
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

odlično



Istorijska studija pod tačnim naslovom „Prisajedinjenje Vojvodine Kraljevini Srbiji 1918.” objavljena 1993. godine u Novom Sadu (u izdanju Muzeja Grada Novog Sada / Vojvođanskog muzeja) autorstvo potpisuje istoričar dr Lazar Rakić (često u koautorstvu ili uz priloge istoričara poput dr Draga Njegovana i dr Ljubomirke Krkljuš).
To izdanje iz 1993. godine nastalo je u periodu obnovljenog naučnog i stručnog interesovanja za tematski okvir 1918. godine i predstavlja obimnu, dokumentovanu monografiju koja detaljno rekonstruiše sve faze političkog i vojnog prisajedinjenja.
Ključni sadržaj i struktura izdanja iz 1993.
Knjiga obuhvata detaljan istorijski, arhivski i analitički pregled događaja koji su doveli do prekretnice u novembru 1918. godine:
1. Političke prilike pred slom Austrougarske
Položaj Srba i drugih Slovena: Analiza politike mađarizacije, ratnog režima od 1914. do 1918. i ekonomsko-socijalnog stanja u Banatu, Bačkoj, Baranji i Sremu.
Radikali i liberali: Razmatranje delovanja Srpske narodne stranke (pod vođstvom Jaše Tomića) i priprema lokalnih intelektualnih i političkih elita za raspad Monarhije.
2. Formiranje Srpskih narodnih odbora (SNO)
Osnivanje SNO u Novom Sadu krajem oktobra 1918. pod predsedništvom dr Ignjata Pavlasa, kao i mreže lokalnih odbora širom Vojvodine.
Preuzimanje lokalne vlasti, organizacija narodnih straža i održavanje reda u trenucima bezvlašća.
3. Ulazak Srpske vojske
Hronologija oslobođenja gradova (Novi Sad, Pančevo, Subotica, Sombor, Zrenjanin/Veliki Bečkerek).
Ulazak jednica Prve armije pod komandom vojvode Petra Bojovića i pešadijskih brigada (poput brigade majora Vojislava Bugarskog u Novom Sadu).
4. Dve ključne skupštine (24. i 25. novembar 1918)
Zbor u Rumi (24. novembar): Odluka predstavnika Srema predvođenih dr Žarkom Miladinovićem o direktnom prisajedinjenju Kraljevini Srbiji.
Velika narodna skupština u Novom Sadu (25. novembar):
Zasedanje 757 poslanika u zgradi Grand hotela „Mayer” (današnji „Vojvodina”).
Prikaz sastava poslanika (Srbi, Bunjevci, Šokci, Slovaci, Rusini i dr.) i istorijska uloga 7 žena poslanika.
Usvajanje rezolucije kojemu se proglašava otcepljenje od Ugarske i neposredno spajanje sa Kraljevinom Srbijom.
5. Narodna uprava i integracija
Formiranje Velikog narodnog saveta i Narodne uprave za Banat, Bačku i Baranju (na čelu sa dr Jocoma Laloševićem).
Prikaz delovanja Narodne uprave kao privremene vlade do preuzimanja vlasti od strane organa iz Beograda i potpisivanja Trijanonskog mirovnog ugovora.
Specifičnosti izdanja iz 1993.
Bogata arhivska dokumentacija: Knjiga sadrži objavljene tekstove originalnih proglasa, zapisnika sa sednica SNO, celokupan tekst Rezolucije Velike narodne skupštine i spiskove poslanika.
Fotografska građa: Sadrži retke arhivske fotografije narodnih prvaka (Jaša Tomić, dr Ignjat Pavlas, Blaško Rajić), ulaska vojske, kao i originale pozivnica i delegatskih legitimacija.
Historiografski značaj: Ovo izdanje je poslužilo kao temelj za mnoga kasnija sintetizovana izdanja i izložbe priređene povodom obeležavanja godišnjica prisajedinjenja.



Prisajedinjenje Vojvodine Srbiji, čiju stogodišnjicu obeležavamo ove godine, proces je od epohalnog istorijskog značaja. Razvoj ideje nacionalnog oslobođenja prečanskih Srba može se pratiti još od Temišvarskog sabora 1790. godine – tada artikulisane kroz zahtev za posebnom srpskom teritorijom na prostoru Austrijske carevine. U formi Srpske Vojvodine, a potom i Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata, srpska autonomija pod krunom Habsburgovaca postojala je tokom i nakon Revolucije 1848/49. godine.
Iako kratkotrajna, Srpska Vojvodina bila je inspiracija političkim prvacima prečanskih Srba u narednim decenijama, obeleženim intenzivnim procesom mađarizacije. Prvi svetski rat je konačno pokrenuo proces prisajedinjenja Vojvodine Srbiji, proces u kome su u redovima srpske vojske, kao dobrovoljci, aktivno učestvovali i brojni vojvođanski Srbi.

Pobedonosan pohod srpske vojske nakon proboja Solunskog fronta i raspad Austrougarske monarhije u jesen 1918. godine pružili su Srbima Vojvođanima mogućnost da javno izraze svoja dugo potiskivana nacionalna osećanja. Srpski politički prvaci, koji su se u to vreme vraćali iz višegodišnje internacije, počeli su da se organizuju u srpske narodne odbore, privremene lokalne organe vlasti čije delovanje su obeležila dva pitanja: nacionalno i socijalno. Oni su preuzimali upravu nad svojim naseljima, pripremali doček srpske vojske koja je tokom novembra bez borbe nastupala preko Save i Dunava do Baje i Subotice, Arada i Temišvara, ali i sprečavali sve oblike anarhije, pljačke i revolucije. Prvi srpski narodni odbor osnovan je poslednjeg dana oktobra 1918. godine u Velikom Bečkereku, da bi u narednim danima čitav Srem, Banat, Bačka i Baranja bili prekriveni nizom srpskih narodnih odbora.

Najvažniji je bio onaj novosadski, na čijem čelu se nalazio Jaša Tomić, vođa Srpske narodne radikalne stranke u Vojvodini. Novosadski Srpski narodni odbor je, pored ostalog, imao za cilj da pripremi i organizuje izjašnjavanje srpskog i slovenskog življa o svom budućem statusu. U tu svrhu, raspisao je izbore za Veliku narodnu skupštinu, a pravo glasa su dobili svi punoletni Srbi i ostali Sloveni, uključujući i žene. Na dan 25. novembra 1918. godine u Novom Sadu se okupilo 757 poslanika iz 211 opština Banata, Bačke i Baranje (najviše Srba – 578, zatim 84 Bunjevca, 62 Slovaka, 21 Rusin, 3 Šokca, 2 Hrvata, ali i 6 Nemaca i 1 Mađar), među njima i sedam žena, što nije bilo uobičajeno za ono doba. Tom prilikom, Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji donela je aklamacijom odluku o otcepljenju od Ugarske i priključenju Srbiji. Velika narodna skupština je takođe izrazila očekivanje da će doći do stvaranja zajedničke jugoslovenske države, te formirala Veliki narodni savet i Narodnu upravu, kao organe vlasti na prostoru Banata, Bačke i Baranje.

Iako su sve odluke 25. novembra donesene jednoglasno, tokom pripremnih radnji uoči same Velike narodne skupštine došlo je do ozbiljnog neslaganja među srpskim prvacima u Vojvodini oko načina ujedinjenja sa Srbijom. Koncepcija koja je odnela prevagu i koju je podržavala i Pašićeva vlada bila je ona Jaše Tomića i predviđala je neposredno prisajedinjenje Srbiji, a tek potom jugoslovenskoj državi. Ujedinjenje `preko Beograda` je, po mišljenju njegovih zagovornika, pružalo veće izglede da će otcepljenje od Ugarske biti međunarodno priznato, zbog ugleda koji je Kraljevina Srbija uživala među pobedničkim silama. Nosioci poražene, alternativne koncepcije zastupali su ideju ujedinjenja u zajedničku državu preko Narodnog vijeća u Zagrebu, poput ostalih jugoslovenskih pokrajina Austrougarske.

Mada je jedna delegacija iz Srema prisustvovala zasedanju Velike narodne skupštine 25. novembra, njene odluke se nisu ticale te oblasti. Dan ranije, 24. novembra u Rumi, u organizaciji tamošnjeg radikalskog vođe Žarka Miladinovića, održan je Zbor izaslanika narodnih veća iz Srema koji je usvojio rezoluciju u kojoj je izražena njihova volja da žive u jedinstvenoj jugoslovenskoj državi, te zatraženo od zagrebačkog Narodnog vijeća da ubrza rad na ujedinjenju. U suprotnom, upozoravali su učesnici Rumskog zbora, Srem će se neposredno priključiti Kraljevini Srbiji. No kako je nedelju dana kasnije, 1. decembra 1918. godine, proglašeno stvaranje Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca, Srem je u novu državu ušao `preko Zagreba`, a Srbi Sremci su još punih šest godina morali da vode tešku političku borbu za konačnu emancipaciju od hrvatske uprave.

Krajem decembra 1918. godine Narodna skupština Kraljevine Srbije je zvanično obaveštena o odluci Novosadske, kao i Podgoričke skupštine, ali je do međunarodnog priznanja prisajedinjenja Vojvodine matici došlo tek prilikom potpisivanja mirovnog ugovora sa Mađarskom juna 1920. godine u Trijanonu. Zahvaljujući veštini srpske diplomatije i volji velikih sila, okupljenih na Konferenciji mira u Parizu, većina vojvođanskih sela i varoši čiji su predstavnici 25. novembra 1918. godine izrazili želju da žive u sopstvenoj nacionalnoj državi našla se unutar Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (van njenih granica ostali su istočni Banat i sever Baranje). Tako je u odajama Trijanonskog dvorca konačno završen proces prisajedinjenja Vojvodine Srbiji, čiji je simbol i najznačajniji datum - 25. novembar...