Godina izdanja: Ostalo
ISBN: Ostalo
Autor: Domaći
Vrsta: Eseji i kritike
Jezik: Srpski

odlično



Dositej Obradović (rođen Dimitrije; Čakovo, 1739[1] ili 1742. — Beograd, 28. mart 1811)[2] bio je srpski književnik, prevodilac, prosvetitelj i reformator revolucionarnog perioda nacionalnog buđenja i preporoda. Bio je osnivač i profesor Velike škole, preteče Beogradskog univerziteta. On je bio prvi popečitelj prosvete u Sovjetu i autor svečane pesme „Vostani Serbije“.[3]

Dositej Obradović

Portret Dositeja Obradovića
Lični podaci
Puno ime
Dimitrije Obradović
Datum rođenja
1739/1743.
Mesto rođenja
Čakovo, Habzburška monarhija
Datum smrti
28. mart 1811. (68/69 god.)
Mesto smrti
Beograd, Karađorđeva Srbija
Književni rad
Uticaji od
Platon
Aristotel
Labrijer
Molijer
Lesing
Volter
Uticao na
razvoj prosvete i nauke u Srbiji
Najvažnija dela
Život i priključenija
Sovjeti zdravoga razuma
Sobranije
Vostani Serbije
Potpis

Rođen je u današnjem rumunskom delu Banata, tadašnje Habzburške Austrije. Školovao se za kaluđera, ali je napustio taj poziv i krenuo na putovanja po celoj Evropi, gde je primio ideje evropskog prosvetiteljstva i racionalizma. Ponesen takvim idejama radio je na prosvećivanju svog naroda, prevodio je razna dela među kojima su najpoznatije Ezopove basne, a potom je i sam pisao dela, prvenstveno programskog tipa, među kojima je najpoznatije „Život i priključenija“. Njegovi ostaci počivaju u Beogradu, na ulazu u Sabornu crkvu, iako je njegova izričita želja bila da bude sahranjen pored Hajdučke česme u beogradskom Košutnjaku.[4]

Biografija
Kaluđer Dositej
Književni rad i kritički osvrt

Soveti zdravago razuma, 1806.

Mezimac (1818), drugi deo Sobranija
Prvi njegovi rukopisni radovi samo su prevod ili prerada popularnih praktično-moralnih spisa novogrčkih i italijanskih. Tako, „Bukvica“ je jedan mali prevod iz Jovana Zlatousta namenjen pop-Avramovoj kćeri Jeleni iz Kosova polja niže Knina.[19] Dositej je tada (1765. godine) napisao prvu knjigu „na prost srpski jezik`, i time udario osnov za svoj bogati i plodonosni književni rad. „Hristoitija“ prevod jednog novogrčkog dela iz XVIII veka, „Basne“ su prevod Ezopa, Fedra, Lafontena i Lesinga. Uz basne je Dositej dodavao svoja značajna „naravoučenija“, kao moralne komentare pojedinih basni.[20]

Svoja glavna i najbolja dela počinje objavljivati od 1783.

Dositejevo prosvetiteljstvo
Prvo je štampao ,,Život i priključenija“ u kojem je ispričao svoj život od rođenja do trideset i devete godine i svoju biografiju propratio refleksijama o potrebi škola i nauke i o duhovnoj zaostalosti kaluđera, koje oštro napada. Posle toga štampa „Sovjete zdravoga razuma“, izabrane misli i savete učenih ljudi s raznih jezika prevedene. To su moralni i polemični ogledi, puni prosvetiteljskih misli. Zatim objavljuje „Sobranije“, zbirku ogleda iz morala i praktične filozofije: o patriotizmu, o ljubavi k naukama, o laži, o čitanju, o umerenosti itd. Tu ima nekoliko moralnih priča, kao ona Marmontelova „Lauzus i Lidija“, ili Labrijerova „Irena`; tu je i više istočnjačkih priča moralne ili filozofske tendencije; tu je i Lesingova komedija „Damon“.[21] — Dositej je i prevodio sa raznih jezika: „Etiku“ od italijanskog pisca Soavija i „Slovo poučitelno“ od nemačkog protestantskog mislioca Colikofera.

Dositejev nacionalni program
Prvi Dositejev štampani rad je „Pismo Haralampiju“, štampan u Lajpcigu kao poziv za pretplatu na „Sovjete zdravog razuma“. To je njegovo čuveno programsko pismo, gde su u vidu manifesta izložene njegove osnovne ideje. U obliku pisma jednome prijatelju, tršćanskom trgovcu, Haralampiju (inače Srbinu iz Hrvatske), Dositej izlaže da je nameran štampati za narod jednu knjigu na prostom narodnom jeziku za proste seljake. On je napisao da od Jadranskog mora do reke Dunav živi jedan narod koji jednim jezikom govori:[22]

Ko ne zna da žitelji črnogorski, dalmatski, hercegovski, bosanski, servijski, horvatski (kromje muža), slavonijski, sremski, bački i banatski osim Vla(h)a, jednim istim jezikom govore? Govoreći za narode koji u kraljevstvam i provincijam živu, razumevam koliko grčke crkve, toliko i latinske sledovatelje, ne isključavajući ni same Turke, Bošnjake i (H)ercegovce, budući da zakon i vera može se promeniti, a rod i jezik nikada. Bošnjak i (H)ercegovac Turčin, on se Turčin po zakonu zove, a po rodu i po jeziku, kako su god bili njegovi čukundedovi, tako će biti i njegovi poslednji unuci Bošnjaci i (H)ercegovci dogod, Bog svet drži. Oni se zovu Turci dok Turci tom zemljom vladaju, a kako se pravi Turci vrate u svoj vilajet otkuda su pro`zišli, Bošnjaci će ostati Bošnjaci i biće što su nji(h)ovi stari bili. Za sav, dakle, srpski rod ja ću prevoditi slavni(h) i premudri(h) ljudi misli i sovete želeći da se svi polzuju.
Verska trpeljivost

Dositejeva ulica u Beogradu
Misao o verskoj trpeljivosti i ravnopravnosti, koju je primio od filozofa XVIII veka, pomogla mu je da se uzdigne nad starinskim shvatanjem nacionalizma po veri. Proklamujući narodno jedinstvo odlučno i potpuno, on ipak ne propoveda šovinizam i isključivost, već neprekidno poziva i upućuje narod da primi od drugih kulturnih naroda ono što je kod njih bolje i naprednije. Cela se njegova delatnost upravo na to i svodi. On je jedno vreme verovao da će Josif II osloboditi Srbe od turskog ropstva, ali čim je video da je tu istorijsku ulogu preuzela Srbija sa Karađorđem na čelu, on dolazi u nju i na delu počinje sprovoditi ono što je ranije pisao i mislio.[23]

Rad na popularizaciji nauke
Mesto plemenskog i veroispovednog shvatanja nacije on je postavio novo i savremeno. Ali i u književnosti i našoj kulturi uopšte on stvara novo i ruši staro. Do njega, književnost je bila lokalnog, plemenskog ili veroispovednog karaktera, pisana pokrajinskim narečjem ili jezikom odgovarajuće veroispovesti. Dositej prvi svesno stvara pravu nacionalnu književnost na čistom narodnom jeziku, namenjenu najširim slojevima srpskog naroda. Do njega, na književnosti su poglavito radili crkveni ljudi za crkvene potrebe; on kida sa tradicijom i počinje unositi u narod napredne ideje sa Zapada, ono što je naučio i primio iz racionalističke filozofije XVIII veka. Njegovo znanje je bilo obimno i raznoliko: prošao je kroz duhovni uticaj verske mistike, ruske dogmatičke književnosti, grčkih crkvenih reformatora, nemačkog protestantizma i francuskog i engleskog racionalizma. On kupi i prerađuje velike istine, poučne i lepe misli iz svih vremena i od svih naroda, od Platona i Aristotela do Labrijera, Molijera, Lesinga i Voltera. Kao ubeđeni pristalica racionalističke filozofije, Dositej veruje u svemoć razuma i nauku ističe iznad svega. Učiniti nauku i filozofiju dostupnim svima ljudima, i onim u najzabačenijim selima, — to je on postavio kao najviše načelo. Svi njegovi radovi su uglavnom zbirke prevedenih i prerađenih „raznih poučnih stvari“, od „svega pomalo ali lepo“, kako sam kaže.


Spomenik u Studentskom parku u Beogradu, rad vajara Rudolfa Valdeca
Pedagogija i vaspitanje
Kao praktičan mislilac i narodni učitelj, on nauku i književnost smatra samo kao sredstvo da se kod čoveka razvije „čovekoljublje i dobra narav“, sve svodi na vaspitanje mladeži i smatra „tu stvar najnužniju i najpolezniju človeku na svetu“. Kad govori o vaspitanju, Dositej ne misli samo na vaspitanje muške dece već i ženske. Mesto istočnjačkog i patrijarhalnog shvatanja ženine uloge u društvu on postavlja novo shvatanje u duhu racionalističke filozofije zapada: traži da i ženska deca uče ne samo čitanje i pisanje već sva znanja dostupna muškarcima, kako bi bolje odgovorila svojim dužnostima kao kćeri, supruge i majke i kako bi što više pomogla opštem prosvetnom i moralnom napretku.

Tumač težnji budućeg građanskog staleža srpskog
Raskaluđer i pristalica evropske racionalističke filozofije, Dositej, oduševljeno je branio verske reforme Josifa II, koji je rasturao kaluđerske redove, manastire pretvarao u škole i bolnice i preduzeo čitav niz zakonskih mera protiv praznoverja, verske zaslepljenosti i ogromnog broja praznika. Njegovo delo Život i priključenija uglavnom je napisano u vidu oštre i smele kritike kaluđerskog reda. On ustaje protiv verskog fanatizma i isključivosti, protiv crkvenog formalizma i dogmatizma, jednom rečju protiv svega što je u suprotnosti sa pravim jevanđelskim učenjem i pravim hrišćanstvom.

Dositej se zalagao za versku snošljivost i za preobražaj crkve prema zahtevima zdravog razuma. Propovedajući takve ideje, Dositej nije samo sledbenik zapadne savremene filozofije, već ujedno tumač težnji i želja građanskog i svetovnog srpskog društva, koje se već i ranije počelo boriti protiv svemoćne teokratije crkvene. Zato je Dositej imao veliki broj čitalaca i u toku svog života bio najpopularniji kao kritičar crkve.[24]

Narodni jezik u Dositejevim delima

Grafit — misao Dositeja Obradovića
U pogledu jezika Dositej je preteča Vuka Karadžića, iako srpski narodni jezik on nije uzeo iz razloga knjiških i programskih, već prosto kao sredstvo da ga prosti „seljani i čobani“ mogu razumeti i da se prosveta lakše i brže širi. Istina, kod njega ima dosta gramatičkih grešaka, pozajmljenih reči i sintaktičkih oblika iz tuđih jezika, no to je sasvim razumljivo kod jednog pisca koji je rođen daleko od narodnog centra, koji je veći deo života proveo na strani i koji je prinuđen da stvara književni jezik od prostog narodnog jezika, još nerazvijenog i siromašnog. Pa ipak, njegov stil se odlikuje neobičnom jednostavnošću i toplinom, koja je bila prava retkost i kod savremenijih pisaca.

Racionalista i reformator evropski
Dositej je nesumnjivo najpotpuniji i najizrazitiji predstavnik onog dela našeg naroda koji u racionalističkoj kulturi zapadne Evrope vidi svoj uzor i svoj ideal, prava suprotnost Vuku Karadžiću, koji je romantičarskim generacijama otkrio kult narodne pesme i običaja. Dositej je veliki reformator i prosvetitelj narodni, jedan od onih koji se retko susreću na početku jedne nove epohe i koji smelo kidaju sa tradicijama i otvaraju nove vidike. Pa ipak, on je sa potcenjivanjem gledao na osnove naše stare kulture i, kao ubeđen racionalista, verovao da se razumom može brzo izmeniti prošlost i nasleđe i stvoriti novi poredak i nova kultura.

Nasleđe
Dela

Život i priključenija, jedno od najznačajnijih Dositejevih dela, 1783.
Slovo poučiteljno Gosp. Georg. Joakima Colikofera, Lajpcig, 1774, 31 str.
Pismo Haralampiju, 1783.
Život i priključenija D.O., Lajpcig, 1783.
Sovjeti zdravago razuma, Lajpcig, 1784, 119 str.
Ezopove i pročih raznih basnotvorcev basne, Lajpcig, 1788, 451 str.
Pesme o izbavleniju Serbije, Beč, 1789, 4 str.[58]
Sobranije raznih naravoučitelnih veščej, Pešta, 1793, 2 + str.
Etika ili filozofija naravnoučitelna, Venecija, 1803, 160 str.[59]
Vostani Serbije, 1804.
Mezimac, Budim 1818, 230 + 11 str.[60]
Ižica, 1830
Pisma, Budim, 1829, 126 str.
Prvenac, Karlštat, 1830, 17 + 168 str.[61]
Jastuk roda moga (izgubljeno delo), 1813.
Izabrana i sabrana dela
Obradović, Dositej: Dela Dositeja Obradovića. Peto državno izdanje izdano o stogodišnjici smrti Dositeja Obradovića, prir. Jovan Skerlić, Milutin K. Dragutinović, Miloš Ivković, Državna štamparija Kraljevine Srbije, Beograd, 1911, 601.
Obradović, Dositej: Sabrana dela I 1811-1961, prir. Đuro Gavela, Prosveta, Beograd, 1961, 858.
Obradović, Dositej: Sabrana dela II 1811-1961, prir. Jelena Šaulić i Đuro Gavela, Prosveta, Beograd, 1961, 690.
Obradović, Dositej: Sabrana dela III 1811-1961, prir. Borivoje Marinković, Prosveta, Beograd, 1961, 746.
Obradović, Dositej: Dela, prir. Nikola Grdinić, Draganić-Biblioteka grada Beograda, Beograd, 2007, 486.
Obradović, Dositej: Pismo Haralampiju, Život i priključenija, Sabrana dela Dositeja Obradovića u šest knjiga, knj. 1, prir. Mirjana D. Stefanović, Zadužbina „Dositej Obradović“, Beograd, 2007, 230.
Obradović, Dositej: Basne; Istina i prelest; Put u jedan dan, Sabrana dela Dositeja Obradovića u šest knjiga, knj. 2, prir. Miodrag Maticki, Zadužbina „Dositej Obradović“, Beograd, 2007, 283.
Obradović, Dositej: Sovjeti zdravago razuma; Etika; Slovo poučitelno gospodina Georgija Joakima Colikofera [s nemeckog jezika prevedeno Dositejem Obradovičem], Sabrana dela Dositeja Obradovića u šest knjiga, knj. 3, prir. Dušan Ivanić, Zadužbina „Dositej Obradović“, Beograd, 2007, 216.
Obradović, Dositej: Sobranije raznih naravoučitelnih veštej; Mezimac, Sabrana dela Dositeja Obradovića u šest knjiga, knj. 4, prir. Mirjana D. Stefanović, Zadužbina „Dositej Obradović“, Beograd, 2008, 308.
Obradović, Dositej: Spisi iz Dalmacije; Propovedi i besede; Fragmenti iz Srbije, Sabrana dela Dositeja Obradovića u šest knjiga, knj. 5, prir. Mirjana D. Stefanović, Zadužbina „Dositej Obradović“, Beograd, 2008, 240.
Obradović, Dositej: Pesme; Pisma; Dokumenti, Sabrana dela Dositeja Obradovića u šest knjiga, knj. 6, prir. Mirjana D. Stefanović, Zadužbina „Dositej Obradović“, Beograd, 2008, 362.
Prevodi
Slovo poučitelno (Slovo poučitelno gospodina Georgїa Їoakima Colikofera, pri reformatovь obšestvu), 1784.[62]
Istina i prelest, (kratka priča), 1788.
Put u jedan dan, (kratka priča), 1788.
Ezopove i pročih raznih basnotvorcev basne, 1788.[63]
Izabrane basne, 1800.[64]
Hristoitia sireč blagi običai i Venac ot alfavita, Pešta, 1826.[65][66]
Bukvice, Beč, 1830.[67]
Etika
Damon[68]
Ingleska izrečenija