Godina izdanja: Ostalo
ISBN: Ostalo
Autor: Domaći
Jezik: Srpski

odlično očuvano



Jovan Cvijić (Loznica, 11. oktobar 1865 — Beograd, 16. januar 1927) bio je srpski geograf, etnolog, univerzitetski profesor i akademik. Osnivač je Srpskog geografskog društva, predsednik Srpske kraljevske akademije, profesor i rektor Beogradskog univerziteta, počasni doktor Univerziteta Sorbone i Karlovog univerziteta u Pragu. Od osnivanja Beogradskog univerziteta 12. oktobra 1905, postao je jedan od osam prvih redovnih profesora na Univerzitetu.
Jovan Cvijić

Cvijić (1911)
Lični podaci
Datum rođenja
11. oktobar 1865.
Mesto rođenja
Loznica, Kneževina Srbija
Datum smrti
16. januar 1927. (61 god.)
Mesto smrti
Beograd, Kraljevina SHS
Univerzitet
Univerzitet u Beogradu
Univerzitet u Beču
Supružnik
Ljubica Cvijić
Roditelji
Todor Cvijić
Marija Cvijić
Naučni rad
Polje
geografija
geomorfologija
etnografija
Učenici
Atanasije Pejatović
Jevto Dedijer
Pavle Vujević
Petar Jovanović
Borivoje Ž. Milojević
Vojislav S. Radovanović
Nagrade
Nosilac engleske, francuske i američke medalje za naučne radove
Potpis
potpis_alt}}}
Cvijić je počeo da se bavi naukom još kao student Velike škole i tada je nastao njegov rad Prilog geografskoj terminologiji našoj, a nastavio kao srednjoškolski profesor i bečki student proučavajući kraške pojave u istočnoj Srbiji, Istri i Jadranskom primorju. Na osnovu tih proučavanja napisao je više radova kao i svoju doktorsku disertaciju. Čitav život posvetio je proučavanju Srbije i Balkanskog poluostrva putujući skoro svake godine po Balkanu. Tokom života, odnosno za preko trideset godina intenzivnog naučnog rada, objavio je nekoliko stotina naučnih radova. Jedno od najvažnijih dela je „Balkansko poluostrvo“.
Pokrenuo je Srpski etnografski zbornik u okviru kojeg su objavljene 102 knjige, što predstavlja jedinstven naučni i interdisciplinarni projekat u svetskim okvirima.[1]
Bavio se podjednako društvenom i fizičkom geografijom, geomorfologijom, etnografijom, geologijom, antropologijom i istorijom. Smatra se utemeljivačem srpske geografije.
Biografija
Redovni profesor
uredi

Prvih osam redovnih profesora Beogradskog univerziteta, 1905. godine: Sede sleva Jovan Žujović, Sima Lozanić, Jovan Cvijić, Mihailo Petrović Alas; stoje sleva Andra Stevanović, Dragoljub Pavlović, Milić Radovanović i Ljubomir Jovanović.
Nakon povratka iz Beča, marta 1893, postao je redovni profesor Filozofskog fakulteta Velike škole u Beogradu. U početku je predavao fizičku geografiju i etnografiju, a zatim samo geografiju.
Putujući kao student, i kasnije kao profesor, po skoro svim krajevima Balkanskog poluostrva, rano je razvio svoje interesovanje za narodni način života i kulturu. Stoga na odseku za geografiju organizuje proučavanje antropogeografije i etnografije kao sporedne predmete.[6]
Nakon ukidanja Velike škole, a od osnivanja Beogradskog univerziteta 12. oktobra 1905, Jovan Cvijić je postao jedan od osam prvih redovnih profesora na Univerzitetu.[7] Ravnopravno pored Cvijića našli su se: Jovan Žujović, Sima Lozanić, Mihailo Petrović Alas, Andra Stevanović, Dragoljub Pavlović, Milić Radovanović i Ljubomir Jovanović. Ovih osam profesora su potom birali druge kolege u zvanje redovnih profesora.
Cvijić je odigrao važnu i aktivnu ulogu u reformama školstva pomažući u osnivanju posebne katedre za etnologiju na kojoj je prvi predavač bio njegov najstariji đak i saradnik Jovan Erdeljanović, a potom i Tihomir Đorđević, dok je Cvijić ostao nosilac nastave na geografiji. Presudno je uticao na otvaranje pet novih fakulteta: Medicinskog, Poljoprivrednog i Bogoslovnog u Beogradu, Filozofskog u Skoplju i Pravnog u Subotici.[7]
Cvijićev osvrt na školstvo u Srbiji
uredi
Cvijić je smatrao da ondašnje školstvo, tj. gimnazijsko obrazovanje treba da traje sedam a ne osam godina. Smatrao je da mladići treba što ranije da se uključe u život i samostalan rad.

„ Gimnazija formira inteligenciju i karakter, možda više, snažnije, i u nekim pravcima dublje, nego univerzitet; ona je od velikog uticaja na duh i moralnu vrednost budućih intelektualnih naraštaja. Pored univerziteta, od nje najviše zavisi kakva će se moralna i duhovna atmosfera razviti u državi, kakav će tim dobiti njena civilizacija, i naposletku da li će se usporavati ili ometati razvijanje velikih ličnosti, u kojima se do najvećeg stepena izražavaju osobine jednog naroda.[12] ”
Objavio je pet detaljnih uputstava za terenska istraživanja stanovništva i naselja kako bi podstakao i usmerio saradnike u njihovom naučnom radu.
Cvijić je brojne informacije o nastavi i nauci objavio u članku „O naučnom radu i našem Univerzitetu“, objavljenom 1907. godine.
Antropogeografska škola
uredi

Srpski opanci — deo srpske narodne nošnje

Ženska vlaška nošnja iz Makedonije
Jovan Cvijić se smatra osnivačem i pokretačem antropogeografsko-etnološke škole u Srbiji, koja čini polaznu osnovu najvećeg dela istraživačkih radova u jugoslovenskim društvenim naukama 20. veka.[13]
U svojim antropogeografskim istraživanjima Cvijić je izučavao migracije, seoska i gradska naselja, tipove kuća, materijalnu kulturu stanovništva u zonama pod različitim uticajima civilizacija, psihološke tipove i varijetete, narodnu nošnju i pokućstvo.
Preko trideset godina je vršio istraživanja, posebno po prostoru Balkanskog poluostrva, koja su rezultovala u brojnim radovima i utemeljenjem „antropogeografske škole“. Putovao je pod vrlo nepovoljnim društvenim i političkim prilikama, izlažući se mnogim neprijatnim, pa i po život opasnim situacijama, posebno u zemljama koje su još uvek do Prvog svetskog rata bile pod vlašću tadašnje Turske i Austrougarske. Na ovim putovanjima na kojima se neposredno upoznavao sa uslovima života stanovništva Balkanskog poluostrva razvila se njegova želja da se bavi etnografskim i političko-etnografskim, a kasnije i psiho-socijalnim pitanjima. Sam Cvijić je govorio da je malo poznavao život u Bugarskoj, Bosni i Hercegovini i Makedoniji sve do perioda 1896—1898, kada je na svojim putovanjima po tim zemljama video koliko se tamo teško živelo.[6] Do tog trenutka, kako sam kaže, nije se mnogo interesovao za folklor, etnologiju i nacionalnu politiku. Od tada, međutim, počeo se aktivno se baviti ovim pitanjima. U Cvijiću, kao sjajnom organizatoru brojnih i studioznih putovanja na kojima je zalazio i u najnepristupačnije i najopasnije predele, pojavile su se sklonosti ka empirijskim istraživanjima. Ova istraživanja on je kasnije umeo da podrži na širokim naučnim osnovama.[6]
Godine 1896. Cvijić je objavio „Uputstva za proučavanje sela u Srbiji i ostalim srpskim zemljama“ koja su kasnije korigovana i prilagođena specifičnim uslovima u drugim balkanskim oblastima gde su potom i primenjena.
Na osnovu ovih uputstava u Srbiji se razvio širok pokret za istraživanje narodnog života, što je omogućilo stvaranje prvih metodološki i sistematski sakupljenih podataka iz etnologije. Istraživanje su sprovodili, osim Cvijićevih studenata i saradnika, i mnogi intelektualci amateri, najčešće seoski učitelji i sveštenici. Ovaj zajednički i obiman naučni napor predstavlja jedinstvenu i značajnu pojavu u međunarodnom naučnom životu.
Cvijićeva teza o uticaju klime i reljefa na građu (morfologiju) čoveka je osnova u njegovom naučnom pristupu u izučavanju antropogeografije, gde on praktično među prvima naglašava da je čovek ekosenzibilno biće.[14] Kad se radi o formiranju antropoloških tipova, Cvijić u primarne faktore ubraja socijalnu strukturu, odnosno zanimanje, endogamiju i egzogamiju i migracije. Posebno je naglašavao delovanje geografske sredine na etnopsihološke karakteristike stanovništva. Osnovnu koncepciju ovakvog stava dao je u radu „Antropogeografski problemi Balkanskog poluostrva“ iz 1902. Kasnije, pod uticajem Cvijićevog rada, prim. dr Milorad Dragić, nekadašnji Cvijićev učenik, razradio je temu etnopsiholoških istraživanja u radu „Uputstva za ispitivanje naselja i psihičkih osobina“ iz 1911,[15] nakon čega je Cvijić proširio svoju tezu u Balkanskom poluostrvu i južnoslovenskim zemljama.[6][16] Ovaj rad je najpre objavljen na francuskom, a potom 1922. godine, znatno proširen, štampan je i na srpskom jeziku.
Iznenadno interesovanje Cvijića za antropogeografska i etnografska istraživanja je jedan od najvećih poteza u njegovoj naučnoj karijeri. Cvijićevo zalaganje i naučno-istraživačke sposobnosti doprinele su prikupljanju relevantnih podataka koje je koristio tokom pregovora oko formiranja političkih granica nove države nakon Prvog svetskog rata.
Doprinos određivanju političkih granica Kraljevine SHS
Akademik
uredi

Portret Jovana Cvijića, ulje na platnu, Uroš Predić.
Cvijić je postao naučnik svetskog glasa i dobio je brojna priznanja. Bio je član osam akademija nauka, šesnaest geografskih i prirodnjačkih društava i primio je 10 odlikovanja. Bio je:
Počasni doktor Sorbone[19] (decembar 1924[20]) i Karlovog univerziteta u Pragu.
Dopisni član Srpske kraljevske akademije od 5. februara 1896, a redovni član postao je 4. februara 1899. Godine.
Predsednik Srpske kraljevske akademije od 12. aprila 1921. Na ovom položaju bio je do svoje smrti 1927. godine.
Bio je dva puta rektor Beogradskog univerziteta (1906/07 i 1919/20).
Takođe je bio:
Dopisni član Akademije nauka Sovjetskog Saveza.
Dopisni član Jugoslavenske akademije znanosti i umjetnosti.
Dopisni član Učenog društva Parnasos (Atina).
Počasni član mnogih geografskih, etnografskih, prirodnjačkih i drugih društava širom sveta (Petrograd, Budimpešta, Bukurešt itd.).
Nosilac engleske, francuske i američke medalje za naučne radove (Američko geografsko društvo mu je dodelilo zlatnu medalju za izuzetan naučni doprinos u oblasti geografije balkanskih zemalja i proučavanje karata).[6]
Odlikovan čehoslovačkim Ordenom belog lava 1925.[21]
Kritika
uredi

Geografsko poreklo stanovništva Kraljevine Srbije krajem 19. i početkom 20. veka
Sovjetski etnolog Sergej Tokarev je u osvrtu na Cvijićeva etnografska istraživanja u Makedoniji priznao ovom naučniku „tačnu objektivnost i naučnu dobronamernu savest“.[22] Cvijić je bio jedan od prvih naučnika u Srbiji koji je u svojim radovima izneo tezu o posebnom makedonskom narodu. Na geografskoj i etnografskoj karti 1913. označio ih je u skladu s tim posebnom bojom.[22] To je podstaklo Tokareva da pozitivno oceni Cvijićev doprinos u rešavanju pitanja narodnosti makedonskih Slovena: „On je jedan od prvih takvim načinom priznao makedonskom narodu pravo na nacionalnu samostalnost i to je neosporno velika zasluga srpskog naučnika“.[22] Međutim, Cvijić ovu tezu nije zastupao kada je branio ratne ciljeve Srbije u ratovima 1912—1918.[23]
Džordž Vajt u svojoj knjizi iz 2000. tvrdi da je u toku borbe za Makedoniju Cvijić nizom publikacija i etno-geografskih mapa uticao na međunarodno javno mnjenje da su Makedonci, odnosno makedonski Sloveni, zapravo „južni Srbi”.[24] Navodno je proglašavanje makedonskog jezika dijalektom srpsko-hrvatskog igralo ključnu ulogu u podršci srpskim pretenzijama na ovu oblast.[25] On kaže da je između 1906. i 1918. Cvijić izradio seriju mapa kojima su teritorijalnim pretenzije Srbije na Vardarsku Makedoniju pravdane proglašavanjem Makedonaca za etno-lingvističku grupu Srba.[25] Cvijićeve etnografske mape objavljene 1906, 1909. i 1913. godine međusobno se razlikuju i pratile su spoljno-političke potrebe srpske države.[24] Kaže da je na mapi iz 1909. značajno smanjeno prisustvo Albanaca na Kosovu i zapadnoj Makedoniji u odnosu na prethodnu iz 1906. Na mapi iz 1913. prisustvo tzv. „Srbo-Hrvata” je znatno pomereno ka jugu u odnosu na prethodnu iz 1909. godine. Na istoj mapi, prisustvo Albanaca je „dramatično redukovano”, čak i u severnoj Albaniji.[25] Na mapi iz 1918. godine, koja je trebalo da utiče na odluke mirovne konferencije u Parizu, Srbi i Makedonci grupisani u jednu kategoriju, čime je Cvijić dao legitimitet srpskoj kontroli nad Makedonijom.[25]
Nasleđe
Odabrana dela
uredi
Geografska ispitivanja u oblasti Kučaja u istočnoj Srbiji, 1893.
Das Karstphänomen, 1893, Beč
Karst, 1895.
Struktura i podela planina Balkanskog poluostrva, 1902.
Die Tektonik der Balkanhalbinsel mit besonderer Berückichtigung der neueren Fortschritte in der Kenntnis der Geologie von Bulgarien, Serbien und Mazedonien, 1904, Beč
Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije I-III, 1906—1911
Grundlinien der Geographie und Geologie von Mazedonien und Alt-Serbien. Nebst Beobachtungen in Thrazien, Thessalien, Epirus und Nordalbanien, 1908, Gotha
Jezerska plastika Šumadije, 1909.
Geomorfologija I-II, 1924, 1926.
Balkansko poluostrvo i Južnoslovenske zemlje (1. deo)
Balkansko poluostrvo i Južnoslovenske zemlje (2. deo)
O iseljavanju bosanskih muhamedanaca
Aneksija Bosne i Hercegovine i srpsko pitanje
Jovan Cvijić o nacionalnom radu
Jovan Cvijić: Psihičke osobine Južnih Slovena na Antologiji srpske književnosti